نسیم گیلان - زومیت / برنامه آرتمیس ناسا قرار است انسان را دوباره به ماه ببرد و با توسعه فناوریهای تازه و ساخت پایگاه قمری، زمینه حضور پایدار در این قمر را فراهم کند.
بیش از نیمقرن از آخرین باری که انسان روی کره ماه قدم گذاشت میگذرد. در دسامبر ۱۹۷۲، فضانوردان مأموریت آپولو ۱۷ سطح ماه را ترک کردند و از آن زمان تاکنون هیچ انسانی دوباره به نزدیکترین همسایه زمین سفر نکرده است.
اکنون ناسا میخواهد این وقفهی طولانی ۵۴ ساله در سفر به ماه را با برنامه آرتمیس پایان دهد؛ پروژهای که هدفش فقط تکرار دستاوردهای آپولو نیست، بلکه قصد دارد با ایجاد زیرساختهای لازم، حضور پایدار انسان روی ماه را امکانپذیر و در ادامه، مسیر اعزام نخستین فضانوردان به سیاره مریخ را هموار کند.
برنامه آرتمیس در سالهای گذشته بارها با تأخیر و تغییر مواجه شده است. ناسا ابتدا قصد داشت در سال ۲۰۲۵ فضانوردان را به سطح ماه بازگرداند، اما پیچیدگی فناوریهای موردنیاز، مشکلات فنی و چالشهای ساخت ماهنشینها، جدول زمانی برنامه را عقب انداخت. ناسا اکنون فرود نخستین فضانوردان روی ماه در نیمقرن گذشته را برای سال ۲۰۲۸ و در قالب مأموریت آرتمیس ۴ هدفگذاری کرده است.
برنامه آرتمیس ناسا چیست و چه هدفی دارد؟
آرتمیس برنامه فضایی سرنشیندار ناسا برای بازگرداندن انسان به ماه و ایجاد امکان اکتشافات گستردهتر در سطح آن است. نام این برنامه از آرتمیس، الهه ماه در اساطیر یونان باستان و خواهر دوقلوی آپولو، گرفته شده است؛ انتخابی نمادین که ارتباط آن را با برنامه تاریخی آپولو نشان میدهد.
بااینحال، آرتمیس صرفاً تلاشی برای تکرار مأموریتهای دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ نیست. برنامه آپولو عمدتاً با هدف فرود فضانوردان روی ماه و بازگرداندن آنها به زمین اجرا شد؛ اما ناسا در آرتمیس بهدنبال ایجاد زیرساختهایی است که امکان سفرهای مکرر، پژوهشهای علمی و حضور طولانیتر انسان در ماه را فراهم کنند.
از مهمترین اهداف برنامه آرتمیس میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
پژوهشهای علمی: بررسی زمینشناسی ماه، مطالعه تاریخچه منظومه شمسی و شناسایی منابع طبیعی موجود در سطح آن.
استفاده از منابع قمری: بررسی امکان استخراج و بهرهبرداری از موادی مانند یخآب برای تأمین نیازهای فضانوردان و تولید منابع موردنیاز مأموریتهای آینده.
توسعه فناوریهای فضایی: آزمایش سامانههای پشتیبانی از حیات، حملونقل فضایی، فرود روی اجرام آسمانی و زندگی در محیطهای دور از زمین.
آمادهسازی سفر به مریخ: استفاده از تجربه ماموریتهای ماه برای توسعه فناوریها و روشهای عملیاتی موردنیاز در سفر به مریخ است.
در کنار اهداف علمی و فناورانه، برنامه آرتمیس جنبه راهبردی نیز دارد. آمریکا در تلاش است با همکاری شریکان بینالمللی و شرکتهای خصوصی، جایگاه برتر خود را در اکتشافات فضایی حفظ کند و زمینه حضور بلندمدت در ماه را فراهم آورد.
ناسا برای سفر به ماه از چه فناوریهایی استفاده میکند؟
بازگرداندن انسان به ماه به مجموعهای از سامانههای پیچیده نیاز دارد که هرکدام وظیفه مشخصی در انتقال فضانوردان، فرود روی سطح ماه و بازگشت به زمین برعهده دارند. برخلاف مأموریتهای آپولو که از یک موشک و فضاپیمای یکپارچه برای انجام بخش عمده سفر استفاده میکردند، آرتمیس به ترکیبی از سامانههای دولتی و تجاری متکی است.
موشک اسپیس لانچ سیستم
موشک اسپیس لانچ سیستم (SLS) پرتابگر فوقسنگین ناسا و یکی از اجزای اصلی برنامه آرتمیس است. این موشک برای حمل فضاپیمای اوراین و سرنشینان آن به مدار ماه طراحی شده است.
اسپیس لانچ سیستم در پیکربندی اصلی خود حدود ۹۸ متر ارتفاع دارد و هنگام پرتاب با استفاده از چهار موتور RS-25 و دو بوستر سوخت جامد، حدود ۳۹ مگانیوتن (۸٫۸ میلیون پوند) نیروی رانش تولید میکند. این موشک از موتورهایی استفاده میکند که ریشه آنها به برنامه شاتل فضایی بازمیگردد. البته موتورهای مورد استفاده در SLS برای شرایط عملیاتی جدید بازسازی و بهروزرسانی شدهاند.
پس از پرتاب، مرحله مرکزی موشک فضاپیمای اوراین را به همراه مرحله فوقانی به فضا میرساند. مرحله فوقانی سپس با انجام مانورهای لازم، اوراین را در مسیر حرکت بهسوی ماه قرار میدهد.

فضاپیمای اوراین
اوراین فضاپیمای سرنشیندار ناسا برای سفر به اعماق فضا است. این فضاپیما از دو بخش اصلی تشکیل شده است: کپسول خدمه که فضانوردان در آن زندگی و فعالیت میکنند و ماژول سرویس که انرژی، پیشرانه و سامانههای پشتیبانی از حیات مورد نیاز مأموریت را تأمین میکند.
ماژول سرویس اوراین را آژانس فضایی اروپا ساخته است و به صفحههای خورشیدی، موتور اصلی، مخازن پیشرانه و تجهیزات پشتیبانی از حیات مجهز است.

اوراین برای حمل چهار فضانورد طراحی شده و میتواند آنها را به سفرهای چندروزه به دور ماه ببرد و به زمین بازگرداند. این فضاپیما برخلاف ماهنشینها برای فرود روی سطح ماه ساخته نشده است؛ بنابراین فضانوردان برای رسیدن به سطح ماه باید در مدار ماه به یک وسیله نقلیه دیگر منتقل شوند.
کپسول اوراین هنگام بازگشت به زمین با سرعت بسیار زیادی وارد جو میشود. سپر حرارتی آن باید در برابر گرمای شدید ناشی از ورود مجدد مقاومت کند و چترهای نجات نیز در مراحل پایانی سرعت فضاپیما را کاهش میدهند تا کپسول در اقیانوس فرود بیاید.
ماهنشینهای اسپیسایکس و بلو ارجین
یکی از تفاوتهای مهم برنامه آرتمیس با آپولو، استفاده از شرکتهای خصوصی برای ساخت ماهنشینهای سرنشیندار است. ناسا بهجای ساخت تمام تجهیزات مورد نیاز بهصورت مستقل، قراردادهایی با شرکتهای اسپیسایکس و بلو ارجین امضا کرده است تا سامانههای فرود انسان روی ماه را توسعه دهند.

استارشیپ ماهنشین.

ماهنشین بلومون.
اسپیسایکس نسخهای از فضاپیمای استارشیپ را برای انتقال فضانوردان از مدار ماه به سطح آن توسعه میدهد. این وسیلهی نقلیه که با نام استارشیپ ماهنشین شناخته میشود، بهگونهای طراحی شده است که پس از سوختگیری در مدار زمین، به سمت ماه حرکت کند، در مدار ماه به کپسول اوراین متصل شود و سپس فضانوردان را روی سطح قمری فرود بیاورد.
یکی از تفاوتهای مهم برنامه آرتمیس با آپولو، استفاده از شرکتهای خصوصی برای ساخت ماهنشینهای سرنشیندار است
در سوی دیگر، بلو ارجین ماهنشین بلو مون مارک ۲ (Blue Moon Mark 2) را توسعه میدهد. این وسیلهی نقلیه نیز برای انتقال فضانوردان از مدار ماه به سطح آن و بازگرداندن آنها به مدار طراحی شده است.
ناسا قصد دارد با توسعه دو مسیر تجاری، گزینههای بیشتری برای انجام فرودهای سرنشیندار داشته باشد و وابستگی برنامه را به یک پیمانکار کاهش دهد.
ایستگاه فضایی گیتوی
یکی از اجزای مهم معماری اولیه برنامه آرتمیس، ایستگاه فضایی گِیتوِی (Gateway) بود؛ پایگاهی کوچک که قرار بود در مدار ماه مستقر شود و نقش ایستگاه پشتیبانی برای مأموریتهای سرنشیندار را ایفا کند. فضانوردان میتوانستند در این ایستگاه اقامت کنند، تجهیزات و محمولهها را تحویل بگیرند و برای سفر به سطح ماه آماده شوند.
بهطور دقیق، گیتوی نقش ایستگاه واسط در مدار ماه را داشت؛ فضانوردان ابتدا با فضاپیمای اوراین به این ایستگاه میرسیدند و سپس به فضاپیمای ماهنشین منتقل میشدند تا سفر خود را به سطح ماه ادامه دهند. این ایستگاه همچنین قرار بود بستری برای انجام پژوهشهای علمی در فضای دوردست و آزمایش فناوریهای مورد نیاز برای مأموریتهای آینده به مریخ باشد.

تصویرسازی از ایستگاه فضایی قمری گیتوی.Lockheed Martin
بااینحال، ناسا در ۲۴ مارس ۲۰۲۶ (۴ فروردین ۱۴۰۵) از تغییر اساسی در برنامه گیتوی خبر داد و اعلام کرد که ساخت این ایستگاه فضایی در شکل کنونی متوقف میشود. آژانس فضایی آمریکا تصمیم گرفت بهجای تمرکز بر ایجاد یک ایستگاه در مدار ماه، منابع خود را به توسعه زیرساختهایی اختصاص دهد که امکان حضور طولانیمدت انسان روی سطح ماه را فراهم میکنند.
گیتوی دیگر در برنامه کنونی فرود فضانوردان آرتمیس بر ماه نقشی ندارد
تصمیم ناسا به معنای کنارگذاشتن تمام سختافزارهای گیتوی نیست. این سازمان قصد دارد بخشهایی از تجهیزات ساختهشده را در پروژههای دیگر به کار بگیرد. برای مثال، یکی از گزینههای اعلامشده، استفاده مجدد از بخش پیشران و تأمین برق ایستگاه در یک فضاپیمای مجهز به پیشرانش هستهای برای سفر به مریخ است.
بدین ترتیب، گیتوی دیگر در برنامه کنونی فرود فضانوردان آرتمیس بر ماه نقشی ندارد. با کنار گذاشتن این ایستگاه، قرار است اوراین و ماهنشینهای تجاری مانند استارشیپ مستقیماً در مدار ماه به یکدیگر متصل و فضانوردان بدون عبور از ایستگاهی واسط، بین دو فضاپیما جابهجا شوند.
لباسهای فضانوردی نسل جدید
در کنار زیرساختهای فضایی، توسعه لباسهای فضانوردی نسل جدید نیز برای موفقیت مأموریتهای آرتمیس ضروری است. ناسا در همکاری با شرکت آکسیوم اسپیس، لباس جدیدی به نام «واحد تحرک برونفضاپیمایی آکسیوم» یا به اختصار AxEMU را برای فعالیتهای خارج از فضاپیما و پیادهروی روی سطح ماه توسعه میدهد.
لباس فضانوردی AxEMU در مقایسه با لباسهای مورد استفاده در مأموریتهای آپولو، برای تحرک بهتر، کار در محیط دشوار قطب جنوب ماه و سازگاری با شرایط متنوع سطح ماه طراحی شده است. چنین لباسی باید فضانورد را در برابر خلأ، تغییرات شدید دما و گردوغبار ماه محافظت کند و همزمان امکان حرکت، نمونهبرداری و کار با ابزارهای علمی را فراهم آورد.

لباس فضانوردی AxEMU.Axiom Space
ناسا در سپتامبر ۲۰۲۶ از توسعه نسخه سبکتری از لباس آکسیوم با نام Sortie Suit خبر داد. این نسخه که تقریباً نصف لباس اصلی وزن دارد، برای گشتوگذارهای کوتاهتر روی سطح ماه در مأموریتهای اولیه آرتمیس طراحی شده است و قرار نیست جایگزین لباس اصلی آکسیوم شود.
هدف از ساخت نسخه سبکتر، تسهیل آمادهسازی مأموریتهای نخست و افزایش سرعت پیشرفت برنامه است. آکسیوم در نوامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که بررسی نهایی طراحی لباس اصلی AxEMU را پشت سر گذاشته و وارد مرحله تولید و آزمونهای صلاحیتسنجی شده است.
مأموریتهای برنامه آرتمیس
برنامه آرتمیس از مجموعهای از مأموریتهای آزمایشی و عملیاتی تشکیل شده است که هرکدام بخشی از فناوریهای موردنیاز برای بازگشت انسان به ماه را ارزیابی میکنند. با پیشرفت برنامه، ناسا چندین بار توالی و اهداف مأموریتها را تغییر داده است.
آرتمیس ۱؛ نخستین پرواز بدون سرنشین به ماه
آرتمیس ۱ نخستین مأموریت کامل موشک اسپیس لانچ سیستم و فضاپیمای اوراین بود که در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۲ (۲۵ آبان ۱۴۰۱) از مرکز فضایی کندی در فلوریدا انجام شد.
در نخستین مأموریت برنامه آرتمیس، فضاپیمای اوراین بدون سرنشین به سمت ماه حرکت کرد، وارد مداری بیضوی به دور آن به نام مدار مخالفگرد دوردست شد و پس از انجام آزمایشهای مختلف، به زمین بازگشت. اوراین در ۱۱ دسامبر ۲۰۲۲ (۲۰ آذر ۱۴۰۱) با فرود در اقیانوس آرام مأموریت خود را با موفقیت به پایان رساند.
هدف اصلی آرتمیس ۱ بررسی عملکرد موشک، فضاپیما، سپر حرارتی و سامانههای زمینی بود تا ناسا بتواند پیش از اعزام فضانوردان، از عملکرد تجهیزات اصلی اطمینان پیدا کند.
آرتمیس ۲؛ بازگشت فضانوردان به اطراف ماه
آرتمیس ۲ نخستین مأموریت سرنشیندار برنامه بود که در آوریل ۲۰۲۶ (فروردین ۱۴۰۵) انجام شد. سه فضانورد از ناسا شامل رید وایزمن، ویکتور گلاور، کریستینا کوک و یک فضانورد از آژانس فضایی کانادا به نام جرمی هانسن، سوار بر فضاپیمای اوراین به سفری تقریباً ۱۰ روزه در اطراف ماه رفتند. با انجام این مأموریت، نخستین انسانها در بیش از نیمقرن گذشته به اطراف ماه اعزام شدند.

خدمه ماموریت آرتمیس ۲ درون فضاپیمای اوراین.NASA
دومین مأموریت برنامه آرتمیس، نخستین پرواز سرنشیندار فضاپیمای اوراین و موشک SLS بود و به ناسا امکان داد تا عملکرد سامانههای پشتیبانی از حیات، ارتباطات، ناوبری و تجهیزات مورد نیاز برای سفرهای اعماق فضا را با حضور انسان ارزیابی کند. آرتمیس ۲ از نظر هدف و جایگاه تاریخی به مأموریت آپولو ۸ در سال ۱۹۶۸ شباهت داشت.
فضانوردان آرتمیس ۲ در جریان سفر خود تا فاصله تقریباً ۴۰۶هزار کیلومتری) از زمین پیش رفتند و رکورد بیشترین مسافتی را که انسان تاکنون از سیاره خود پیموده است، شکستند. فضاپیمای آرتمیس ۲ روی سطح ماه فرود نیامد، بلکه هدفش آزمایش سامانههای پرواز سرنشیندار در سفر به اطراف ماه و بازگشت ایمن به زمین بود.
آرتمیس ۳؛ آزمایش اتصال فضاپیماها در مدار زمین
یکی از مهمترین تغییرات برنامه آرتمیس در سال ۲۰۲۶ به مأموریت سوم مربوط میشود. ناسا در ابتدا قصد داشت با آرتمیس ۳ فضانوردان را به سطح ماه بازگرداند؛ اما در معماری جدید، این مأموریت به آزمایشی پیچیده در مدار نزدیک زمین تبدیل شده است.
ناسا اکنون پرتاب آرتمیس ۳ را برای سال ۲۰۲۷ هدفگذاری کرده است. در این مأموریت، سه فضانورد از ناسا به نامهای رندی برسنیک، فرانک روبیو و آندره داگلاس و یک فضانورد از آژانس فضایی اروپا به نام لوکا پارمیتانو، با فضاپیمای اوراین و موشک اسپیس لانچ سیستم به مدار زمین میروند.
در سومین مأموریت برنامه آرتمیس، عملکرد فضاپیمای اوراین در اتصال به نمونههای آزمایشی ماهنشینهای اسپیسایکس و بلو ارجین بررسی میشود. براساس تازهترین بهروزرسانی ناسا در اکتبر ۲۰۲۶، توالی کلی عملیات به این شکل است:
بلو ارجین نمونه آزمایشی ماهنشین بلو مون مارک ۲ را به مدار زمین میفرستد. سپس، موشک SLS فضاپیمای اوراین و چهار فضانورد را به مدار میرساند. اوراین پس از بررسی سامانههای خود، به ماهنشین بلو مون نزدیک میشود و به آن متصل خواهد شد.
آرتمیس ۳ به ناسا فرصت میدهد پیش از فرستادن انسان به سطح ماه، فناوریهای حیاتی را در مدار زمین آزمایش کند و ریسک مأموریت فرود را کاهش دهد
فضانوردان برای بررسی سامانههای کابین، کنترل و پشتیبانی از حیات وارد نمونه آزمایشی بلومون میشوند. پس از پایان آزمایشها، اوراین از بلومون جدا میشود و برای مرحله بعدی مأموریت آماده خواهد شد.

تصویرسازی از اتصال کپسول اوراین به فضاپیمای استارشیپ در ماموریت آرتمیس ۳.عکاس: Scott Manley
سپس در گام بعدی، اسپیسایکس نمونه آزمایشی استارشیپ نسل سوم (V3) را به مدار زمین میفرستد تا اوراین عملیات اتصال به آن را نیز انجام دهد. در این مرحله، برخلاف آزمایش بلومون، فضانوردان وارد استارشیپ نخواهند شد و تمرکز بر بررسی سامانههای اتصال، ارتباطات، کنترل و عملکرد دو فضاپیما در حالت متصل خواهد بود.
مأموریت آرتمیس ۳ که قرار است حدود ۱۴ روز طول بکشد، به ناسا فرصت میدهد پیش از فرستادن انسان به سطح ماه، فناوریهای حیاتی را در مدار زمین آزمایش کند و ریسک مأموریت فرود را کاهش دهد. آرتمیس ۳ از نظر ساختار کلی به مأموریت آپولو ۹ در سال ۱۹۶۹ شباهت دارد.
آرتمیس ۴؛ نخستین فرود سرنشیندار برنامه آرتمیس
آرتمیس ۴ مهمترین مأموریت پیشروی برنامه آرتمیس است؛ زیرا ناسا قصد دارد در این مأموریت، برای نخستینبار پس از بیش از ۵۰ سال، فضانوردان را دوباره روی سطح ماه فرود بیاورد.
چهارمین مأموریت برنامه آرتمیس برای سال ۲۰۲۸ هدفگذاری شده است و چهار فضانورد با موشک SLS و فضاپیمای اوراین به سمت ماه حرکت خواهند کرد. پس از رسیدن به مدار قمری، دو نفر از اعضای خدمه به ماهنشین تجاری منتقل میشوند و روی سطح ماه فرود میآیند؛ درحالیکه دو فضانورد دیگر در مدار باقی خواهند ماند.

تصویرسازی از فضانوردان درحال انجام آزمایشهای علمی روی ماه درجریان ماموریت آرتمیس ۴.NASA
نتایج آزمایشهای آرتمیس ۳، در کنار میزان پیشرفت فنی و آمادگی عملیاتی دو ماهنشین، در انتخاب گزینه نهایی برای نخستین فرود سرنشیندار آرتمیس نقش تعیینکنندهای خواهد داشت. ناسا هنوز اسپیسایکس یا بلو ارجین را بهعنوان گزینه نهایی برای این مأموریت انتخاب نکرده و قصد دارد براساس میزان آمادگی هر سامانه، تصمیم نهایی را تا نزدیکتر شدن به زمان پرتاب به تعویق بیندازد.
در طرح اسپیسایکس، استارشیپ باید پیش از سفر به ماه در مدار زمین سوختگیری کند و سپس به سمت ماه حرکت کند. در طرح بلو ارجین، ماهنشین بلومون با کمک فضاپیمایی که آن را در مسیر انتقال به مدار ماه قرار میدهد، به نزدیکی ماه میرسد. این ماهنشین در مدار ماه به فضاپیمای اوراین متصل میشود تا فضانوردان از اوراین به آن منتقل شوند و برای فرود روی سطح ماه آماده شوند.
فضانوردان آرتمیس ۴ قرار است در نزدیکی قطب جنوب ماه فرود بیایند، نمونههای سنگ و خاک جمعآوری کنند، آزمایشهای علمی انجام دهند و تقریباً یک هفته به فعالیت در سطح ماه بپردازند.
پایگاه قمری ناسا؛ زیرساخت حضور پایدار انسان روی ماه
هدف ناسا از برنامه آرتمیس تنها بازگرداندن فضانوردان به سطح ماه نیست؛ این سازمان میخواهد زمینه حضور طولانیمدت انسان را روی نزدیکترین همسایه زمین فراهم کند. به همین منظور، ناسا در خرداد ۱۴۰۵ از طرحی چند مرحلهای برای ساخت پایگاه در نزدیکی قطب جنوب ماه خبر داد.
ناسا قصد ندارد پایگاه قمری خود را یکباره بسازد؛ توسعه آن در سه مرحله و با مشارکت شرکتهای خصوصی و شریکان بینالمللی پیش خواهد رفت. در مرحله نخست، تا سال ۲۰۲۹، مأموریتهای رباتیک سطح ماه را بررسی میکنند، فناوریهای تازه را میآزمایند و اطلاعات لازم برای انتخاب محل و آمادهسازی زیرساختها را جمعآوری میکنند.
در مرحله دوم، از ۲۰۲۹ تا ۲۰۳۲، سامانههای اولیه تأمین انرژی، ارتباطات، حملونقل و پشتیبانی لجستیکی به ماه فرستاده میشوند. در مرحله سوم، از سال ۲۰۳۲ به بعد، ناسا و شرکایش قصد دارند زیستگاهها و دیگر تجهیزات ضروری را مستقر کنند تا فضانوردان بتوانند برای دورههای طولانیتری در ماه زندگی و کار کنند.
پایگاه قمری ناسا به مجموعهای از فناوریها و تجهیزات وابسته خواهد بود؛ از خودروهای قمری سرنشیندار و رباتیک برای جابهجایی روی سطح گرفته تا سامانههای تولید و ذخیره انرژی، ارتباطات، حمل محموله و زیستگاههای فضایی. ناسا میخواهد بخش مهمی از این تجهیزات را از شرکتهای تجاری و شرکای بینالمللی تأمین کند و بهتدریج آنها را در قالب مأموریتهای جداگانه به ماه بفرستد.
چرا ناسا قطب جنوب ماه را برای فرود انتخاب کرده است؟
مأموریتهای آپولو در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ عمدتاً در مناطق نزدیک به استوای ماه فرود آمدند؛ اما ناسا در برنامه آرتمیس بهدنبال کاوش مناطق نزدیک قطب جنوب ماه است. این ناحیه از نظر علمی و منابع احتمالی اهمیت ویژهای دارد.
یکی از مهمترین دلایل این انتخاب، وجود شواهدی از یخآب در دهانههای عمیق و همیشه سایهدار ماه است. برخی از این دهانهها بهدلیل زاویه تابش خورشید، میلیاردها سال در تاریکی باقی ماندهاند و دمای بسیار پایینی دارند. چنین شرایطی میتواند به حفظ یخآب و دیگر مواد فرار کمک کند.
یکی از مهمترین دلایل انتخاب قطب جنوب ماه، وجود شواهدی از یخآب در دهانههای عمیق و همیشه سایهدار ماه است
وجود آب در ماه فقط یک موضوع علمی نیست. اگر بتوان یخآب را استخراج و فرآوری کرد، بخشی از نیازهای آینده فضانوردان به آب آشامیدنی و اکسیژن را میتوان در خود ماه تأمین کرد. همچنین امکان تجزیه آب به هیدروژن و اکسیژن میتواند در آینده به تولید پیشرانه برای فضاپیماها کمک کند.

تصویر بازسازیشده از ۱۳ منطقه کاندیدا برای فرود ماموریت آرتمیس ۴ ناسا. تعداد این مناطق اکنون به ۹ کاهش یافته است.NASA
البته هنوز مشخص نیست ذخایر یخآب ماه تا چه اندازه فراوان، در دسترس و اقتصادی هستند. به همین دلیل، شناسایی و بررسی منابع احتمالی یکی از اولویتهای علمی مأموریتهای رباتیک و سرنشیندار آینده خواهد بود.
ناسا در سال ۲۰۲۲، ۱۳ منطقهی نزدیک قطب جنوب ماه را بهعنوان گزینههای احتمالی فرود آرتمیس ۳ معرفی کرد. این فهرست در اکتبر ۲۰۲۴، پس از بررسیهای علمی و مهندسی بیشتر، به ۹ منطقه کاهش یافت. این ۹ منطقه اکنون برای فرودهای سرنشیندار برنامه آرتمیس، از جمله مأموریت آرتمیس ۴، در دست بررسی هستند.
چرا برنامه آرتمیس بارها به تعویق افتاد؟
بازگرداندن انسان به ماه بهمراتب پیچیدهتر از فرستادن یک فضاپیمای رباتیک به آن است. ناسا باید مجموعهای از سامانههای جدید را توسعه دهد و اطمینان حاصل کند که تمام آنها میتوانند در کنار یکدیگر و در محیط خشن فضا بهدرستی کار کنند.
یکی از چالشهای مهم، توسعه موشک اسپیس لانچ سیستم و فضاپیمای اوراین بود. نخستین پرتاب SLS که قرار بود در سال ۲۰۲۱ انجام شود، تا نوامبر ۲۰۲۲ به تعویق افتاد. پس از آن نیز آمادهسازی آرتمیس ۲ با مشکلات فنی، ازجمله مسائل مربوط به جریان هلیوم در مرحله فوقانی موشک، با تأخیر مواجه شد.
سپر حرارتی اوراین نیز یکی دیگر از نگرانیهای مهندسان ناسا بود. پس از بازگشت آرتمیس ۱، بررسیها نشان داد بخشهایی از ماده فرسایشی سپر حرارتی رفتاری متفاوت از انتظار مهندسان داشتهاند. ناسا برای مأموریتهای سرنشیندار بعدی ناچار شد این مسئله را بهدقت بررسی کند و راهکارهای لازم را برای ایمنسازی بازگشت فضانوردان در نظر بگیرد.
توسعه ماهنشین استارشیپ نیز چالش بزرگی است. این فضاپیما برای فرود روی ماه به مقدار زیادی پیشرانه نیاز دارد و باید بتواند در مدار زمین چندین بار سوختگیری کند. انتقال پیشرانه میان فضاپیماها در فضا هنوز عملیاتی معمول و اثباتشده در مقیاس مورد نیاز مأموریتهای برنامه آرتمیس نیست.
در کنار این موارد، ناسا باید سامانههای اتصال فضایی، لباسهای فضانوردی، سامانه پشتیبانی از حیات و تجهیزات سطح ماه را نیز آماده کند. بنابراین تأخیر در یک بخش میتواند زمانبندی کل مأموریت را تحت تأثیر قرار دهد.
تغییر مأموریت آرتمیس ۳ نیز بخشی از همین رویکرد کاهش ریسک است: ناسا میخواهد پیش از تلاش برای فرود روی ماه، اتصال اوراین به ماهنشینهای تجاری و عملکرد سامانههای مرتبط را در مدار زمین آزمایش کند.
هزینه برنامه آرتمیس چقدر است؟
برنامه آرتمیس یکی از پرهزینهترین پروژههای فضایی تاریخ است. توسعه موشک SLS، فضاپیمای اوراین، زیرساختهای پرتاب و ماهنشینهای تجاری به سرمایهگذاری چندین میلیارد دلاری نیاز دارد.
منتقدان معتقدند هزینه بسیار زیاد پرتابهای SLS و پیچیدگی ساختار اجرایی آرتمیس میتواند تداوم آن را دشوار کند
برآوردهای قدیمی دفتر بازرس کل ناسا نشان میداد که هزینه برنامههای مرتبط با آرتمیس در فاصله سالهای مالی ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۵ احتمالاً به حدود ۹۳ میلیارد دلار رسیده است. این رقم مربوط به برآوردی قدیمی از مجموعه برنامههای مرتبط است و نباید آن را بهعنوان هزینه نهایی یا رقم بهروز کل آرتمیس در نظر گرفت.
گزارش سال ۲۰۲۶ دیوان محاسبات آمریکا نیز نشان میدهد که برخی پروژههای اصلی برنامه با افزایش هزینه و تغییر زمانبندی مواجه شدهاند. برای نمونه، برآورد هزینه چرخه عمر پروژه فضاپیمای اوراین در این گزارش به حدود ۱۴٫۸ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که از برآورد اولیه ۱۱٫۳ میلیارد دلاری بیشتر است.
البته هزینه اوراین تنها بخشی از هزینههای برنامه آرتمیس را تشکیل میدهد. توسعه ماهنشینها، موشکها، تجهیزات زمینی و زیرساختهای مرتبط نیز بودجه جداگانهای میطلبد.
منتقدان برنامه معتقدند هزینه بسیار زیاد پرتابهای SLS و پیچیدگی ساختار اجرایی آرتمیس میتواند تداوم آن را دشوار کند. در مقابل، ناسا و حامیان برنامه میگویند سرمایهگذاری در این فناوریها، زیرساخت لازم برای اکتشافات بلندمدت و توسعه حضور انسان در اعماق فضا را فراهم میکند.
کشورهای دیگر چه نقشی در برنامه آرتمیس دارند؟
هرچند ناسا رهبری برنامه آرتمیس را برعهده دارد، این پروژه از ابتدا با مشارکت کشورهای دیگر طراحی شده است. همکاری بینالمللی به ناسا کمک میکند بخشی از هزینهها و مسئولیتهای توسعه زیرساختهای فضایی را با شریکان خود تقسیم کند.
آژانس فضایی اروپا یکی از مهمترین همکاران برنامه است و ماژول سرویس فضاپیمای اوراین را توسعه داده است. این ماژول انرژی، پیشرانه و تجهیزات پشتیبانی از حیات مورد نیاز سفرهای قمری را فراهم میکند.
کانادا نیز در ابتدا در توسعه رباتیک فضایی و تجهیزات ایستگاه گیتوی مشارکت داشت. ژاپن و دیگر همکاران بینالمللی نیز در طرحهای مرتبط با زیرساختهای قمری و مأموریتهای آینده نقش دارند.
پیمان آرتمیس (Artemis Accords) مجموعهای از اصول همکاری بینالمللی در اکتشاف صلحآمیز ماه و دیگر اجرام آسمانی است. این پیمان موضوعاتی مانند شفافیت فعالیتهای فضایی، کمک به فضانوردان گرفتار در شرایط اضطراری، تبادل دادههای علمی و استفاده مسئولانه از منابع فضایی را پوشش میدهد.
تا ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶، تعداد ۷۸ کشور دنیا پیمان آرتمیس را امضا کردهاند. البته امضای این پیمان بهمعنای مشارکت مستقیم یک کشور در ساخت تجهیزات یا اجرای مأموریتهای ناسا نیست؛ بلکه پیمان آرتمیس بیشتر چارچوبی برای همکاری و اصول فعالیتهای فضایی فراهم میکند.
آیا برنامه آرتمیس انسان را به مریخ میرساند؟
بازگشت به ماه در نگاه ناسا تنها یک مقصد نهایی نیست؛ بلکه مرحلهای برای آمادهسازی سفرهای سرنشیندار به مقاصد دورتر، بهویژه مریخ، محسوب میشود.
سفر به مریخ با چالشهایی بسیار بزرگتر از سفر به ماه همراه است. فاصله زیاد این سیاره از زمین، مدت زمان طولانی سفر، تأخیر ارتباطی و دشواری ارسال تجهیزات و تدارکات باعث میشود فضانوردان به سامانههایی بسیار مطمئنتر و مستقلتر از فناوریهای کنونی نیاز داشته باشند.
ماه میتواند محیطی مناسب برای آزمایش برخی از این فناوریها باشد. برای مثال، دانشمندان میتوانند روشهای استخراج منابع محلی، تولید آب و اکسیژن، تأمین انرژی، ساخت زیستگاه و محافظت از فضانوردان در برابر پرتوهای فضایی را در محیط قمری بررسی کنند.
البته ماه و مریخ تفاوتهای مهمی دارند و موفقیت در مأموریتهای قمری لزوماً بهمعنای آمادگی کامل برای سفر به مریخ نیست. بااینحال، تجربه زندگی و کار انسان در محیطی خارج از مدار نزدیک زمین میتواند اطلاعات ارزشمندی برای طراحی مأموریتهای آینده فراهم کند.
برنامه آرتمیس در نهایت میخواهد حضور انسان در ماه را از مجموعهای از سفرهای کوتاه به فعالیتی پایدارتر تبدیل کند؛ هدفی که در صورت تحقق، میتواند فصل تازهای در اکتشافات فضایی رقم بزند. بازگشت انسان به ماه پس از بیش از نیمقرن، نه پایان رقابت فضایی، بلکه آغاز مرحلهای جدید از تلاش بشر برای گسترش حضور خود در منظومه شمسی خواهد بود.
این مقاله نخستینبار ۶ شهریور ۱۴۰۱ منتشر و ۲۵ آبان ۱۴۰۵ بهروزرسانی و بازنشر شد.