نسیم گیلان - رشت- روستاها نقش مهمی در تأمین امنیت غذایی دارند؛ ظرفیتی که تقویت آن به توسعه زیرساخت‌ها، کاهش ضایعات و حمایت از تولیدکنندگان وابسته است.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- الهام حیدری: امنیت غذایی در دنیای امروز دیگر صرفاً با افزایش تولید محصولات کشاورزی و دستیابی به خودکفایی در محصولات راهبردی محقق نمی‌شود، بلکه پایداری منابع طبیعی، مدیریت هوشمندانه تولید، کاهش ضایعات، تکمیل زنجیره ارزش و تقویت اقتصاد روستایی نیز از مؤلفه‌های اساسی تأمین پایدار غذا به شمار می‌روند.
در شرایطی که تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع آب و خاک، افزایش هزینه‌های تولید و ضعف زیرساخت‌های فرآوری و بازاریابی، کشاورزی را با چالش‌های متعددی مواجه کرده است، بازنگری در الگوهای توسعه روستایی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های زیست‌بوم های محلی اهمیتی دوچندان یافته است.
استان گیلان به‌عنوان یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور، با برخورداری از ظرفیت‌های ارزشمندی همچون تولید برنج، چای، کیوی، فندق، زیتون، بادام زمینی و سایر تولیدات، نقش مهمی در اقتصاد کشاورزی و معیشت جوامع روستایی ایفا می‌کند؛ ظرفیت‌هایی که حفظ و تقویت آن‌ها، علاوه بر مدیریت صحیح منابع طبیعی، به توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی، کاهش خام‌فروشی، ایجاد ارزش افزوده در مناطق تولید کننده و دسترسی کشاورزان به بازارهای هدف وابسته است.
با این حال، ضعف زیرساخت‌های فرآوری و نگهداری، هدررفت محصولات پس از برداشت، محدودیت دسترسی به فناوری های نوین و سهم پایین تولید کنندگان از ارزش نهایی برخی محصولات، از جمله مسائلی است که ضرورت بازنگری در شیوه‌های توسعه اقتصاد روستایی را برجسته می‌کند.
در چنین شرایطی، صرف افزایش تولید نمی‌تواند تضمین‌کننده امنیت غذایی باشد، بلکه باید میان تولید کشاورزی، حفاظت از محیط‌زیست، توسعه بازار و بهبود معیشت بهره برداران پیوندی پایدار برقرار شود.
اقتصاد زیست بوم های روستایی با تکیه بر ظرفیت‌های طبیعی و اقتصادی هر منطقه، می‌تواند زمینه‌ای برای توسعه فعالیت‌های مکمل کشاورزی، ایجاد اشتغال محلی، کاهش ضایعات و افزایش بهره‌وری فراهم کند.
در این الگو، روستا تنها محل تولید مواد خام نیست، بلکه با توسعه فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی، تعاونی‌های تخصصی و گردشگری کشاورزی، به بخشی فعال از زنجیره تأمین غذا و ارزش‌آفرینی اقتصادی تبدیل می‌شود.
از سوی دیگر، گسترش کشاورزی هوشمند، توسعه زیرساخت های ارتباطی و استفاده از داده‌های دقیق در مدیریت منابع، می‌تواند به افزایش توان سازگاری کشاورزان با تغییرات اقلیمی کمک کند.
تحقق این اهداف نیز مستلزم هماهنگی سیاست‌های حمایتی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های روستایی و توجه هم‌زمان به سلامت زیست‌بوم‌ها و پایداری درآمد تولیدکنندگان است.
«محمود هوشیار فرد» عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان در گفتگو با خبرنگار مهر، با تأکید بر ضرورت تقویت اقتصاد زیست بوم‌های روستایی، امنیت غذایی پایدار را وابسته به توسعه زنجیره ارزش محصولات کشاورزی و بهره‌گیری از فناوری های نوین دانست و بر لزوم عبور از رویکرد صرفاً تولیدمحور و حرکت به سمت تولید پایدار و ارزش‌آفرین تأکید کرد.
امنیت غذایی در گرو سلامت زیست بوم‌ها
هوشیار فرد با اشاره به تغییر مفهوم امنیت غذایی در دهه‌های اخیر اظهار کرد: در گذشته، امنیت غذایی عمدتاً با افزایش میزان تولید و خودکفایی در محصولات کشاورزی راهبردی مانند برنج و غلات تعریف می‌شد، اما با ظهور چالش‌هایی نظیر تغییر اقلیم، فرسایش خاک، کم‌آبی و پیامدهای استفاده بی رویه از نهاده‌های شیمیایی، این نگاه تک‌بعدی دیگر پاسخگوی نیازهای امروز نیست.
وی افزود: امنیت غذایی پایدار زمانی محقق می‌شود که زنجیره تأمین غذا با ظرفیت بازسازی و پایداری زیست‌بوم‌های محلی سازگار باشد؛ ازاین‌رو، تقویت اقتصاد زیست‌بوم‌های روستایی نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ پایداری تولید در کشور است.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با بیان اینکه پایداری امنیت غذایی به چگونگی مدیریت منابع طبیعی و اقتصاد مناطق تولیدکننده وابسته است، تصریح کرد: باید میان تولید محصولات کشاورزی، حفاظت از منابع آب و خاک و تأمین منافع اقتصادی بهره‌برداران تعادل برقرار شود.
اقتصاد روستایی؛ عبور از تولید محصول به مدیریت ارزش
هوشیار فرد با تأکید بر ضرورت تغییر الگوی توسعه اقتصاد روستایی گفت: تقویت اقتصاد روستایی باید از مدل محصول‌محور به سمت مدل ارزش‌محور و زیست‌بوم‌محور حرکت کند؛ تحولی که از طریق تکمیل زنجیره ارزش، توسعه فرآوری محلی، ایجاد تعاونی‌های هوشمند، شکل‌گیری بازارهای اختصاصی محصولات و گسترش گردشگری کشاورزی امکان‌پذیر است.
وی با اشاره به اهمیت توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی در مناطق مولد محصولات کشاورزی افزود: ایجاد واحدهای فرآوری، درجه‌بندی و بسته‌بندی در روستاها نه‌تنها موجب حفظ ارزش افزوده در محل تولید می‌شود، بلکه با ایجاد مشاغل غیرکشاورزی، به پایداری اقتصادی جوامع روستایی نیز کمک می‌کند.
این عضو هیئت علمی ادامه داد: ایجاد تعاونی‌های فعال و هوشمند در حوزه‌هایی مانند فندق، چای و زنبورداری می‌تواند قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان را افزایش دهد و زمینه مدیریت بهتر منابع، عرضه هدفمند محصولات و دسترسی به بازارهای صادراتی را فراهم سازد.
هوشیار فرد با اشاره به ظرفیت گردشگری کشاورزی تصریح کرد: پیوند اقتصاد کشاورزی با گردشگری در زیست‌بوم‌های خاص، مانند مزارع چای و باغ‌های فندق، می‌تواند جریان‌های درآمدی جدیدی ایجاد کند و وابستگی معیشت روستاییان به یک محصول کشاورزی را کاهش دهد.
کشاورزی هوشمند؛ ضرورت مدیریت منابع در شرایط تغییر اقلیم
وی با تأکید بر نقش فناوری‌های نوین در افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی بیان کرد: امنیت غذایی در عصر جدید مستلزم استفاده از کشاورزی دقیق و هوشمند است و مدیریت نیاز سرمایی در محصولاتی مانند زیتون و کیوی، همچنین مدیریت دقیق آبیاری و ذخیره سازی آب در مناطق دارای محدودیت منابع آب، به فناوری‌هایی نیاز دارد که میزان اتلاف منابع را به حداقل برساند.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان افزود: اقتصاد زیست‌بوم‌های روستایی زمانی پایدار خواهد بود که کشاورزان بتوانند با استفاده از داده‌ها و اطلاعات دقیق، تصمیم‌هایی اتخاذ کنند که هم بهره‌وری تولید را افزایش دهد و هم باعث کاهش آثار مخرب زیست‌محیطی فعالیت‌های کشاورزی شود.
هوشیار فرد با اشاره به کاربرد فناوری در مدیریت آفات و بیماری‌های گیاهی اظهار کرد: استفاده از داده‌های دقیق و روش‌های هوشمند می‌تواند به مدیریت هدفمند آفات، کاهش مصرف غیرضروری آفت‌کش‌های شیمیایی و جلوگیری از ورود بی‌رویه این مواد به خاک و منابع آب کمک کند.
به گفته وی، بهره‌گیری از این فناوری‌ها علاوه بر کاهش هزینه‌های تولید، در حفظ کیفیت محیط‌زیست و پایداری بلندمدت تولید محصولات کشاورزی نیز مؤثر است.
سیاست‌گذاری امنیت غذایی؛ حرکت از تولید بیشتر به تولید پایدار
هوشیار فرد با اشاره به ضرورت بازنگری در سیاست‌های حمایتی بخش کشاورزی گفت: وزارت جهاد کشاورزی و سایر نهادهای سیاست‌گذار باید از رویکرد «تولید برای تولید» به سمت «تولید پایدار با ارزش افزوده بالا» حرکت کنند.
وی افزود: پیام اصلی امنیت غذایی باید بر این واقعیت تأکید داشته باشد که تأمین پایدار غذا بدون توجه به سلامت خاک و آب و شکوفایی اقتصاد روستایی امکان‌پذیر نخواهد بود.
این کارشناس با تأکید بر ضرورت پیوند سیاست‌های حمایتی با حفاظت از منابع آب و خاک تصریح کرد: برنامه‌ریزی در حوزه کشاورزی باید به‌گونه‌ای باشد که ضمن حمایت از تولیدکنندگان، استفاده اصولی از منابع پایه و افزایش بهره‌وری را نیز تشویق کند.
سه مدل عملیاتی برای توسعه اقتصاد زیست‌بوم محور
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با اشاره به ضرورت تبدیل رویکردهای نظری به برنامه‌های اجرایی گفت: برای تقویت اقتصاد زیست بوم های روستایی، سه مدل عملیاتی شامل زنجیره ارزش چرخشی، کشاورزی هوشمند و داده محور و شکل‌گیری خوشه های اقتصادی روستایی باید در سطوح سیاست‌گذاری و اجرا مورد توجه قرار گیرد.
هوشیار فرد درباره مدل نخست توضیح داد: در زنجیره ارزش چرخشی، هدف تنها تولید محصول نیست، بلکه مدیریت چرخه حیات محصول در روستا نیز اهمیت دارد. برای نمونه، در تولید فندق و برنج می‌توان بخشی از پوست، کاه و سایر ضایعات حاصل از فرآوری را با استفاده از روش‌های مناسب به کودهای آلی، انرژی زیستی یا محصولات جانبی ارزشمند تبدیل کرد.
وی ادامه داد: این رویکرد می‌تواند علاوه بر کاهش ضایعات و هزینه‌های مرتبط با نهاده‌ها، جریان‌های درآمدی جدیدی برای روستاییان ایجاد کند و به استفاده بهینه از منابع کمک برساند.
این عضو هیئت علمی درباره مدل دوم نیز اظهار کرد: کشاورزی هوشمند و داده‌محور بر استفاده از اطلاعات دقیق برای مدیریت تولید، کنترل آفات و بیماری ها، کاهش مصرف غیرضروری نهاده‌های شیمیایی و بهینه‌سازی مصرف آب و خاک استوار است.
هوشیار فرد افزود: مدل سوم، ایجاد خوشه‌های اقتصادی روستایی است که در آن فعالیت‌های مختلف مرتبط با یک محصول در قالب شبکه‌ای هماهنگ فعالیت می‌کنند. برای نمونه، خوشه اقتصادی برنج می‌تواند از شالیکاران، صاحبان شالیکوبی، تولیدکنندگان نهاده‌های کشاورزی، واحدهای بسته‌بندی و مجموعه‌های گردشگری کشاورزی تشکیل شود.
وی افزود: نبود یا ناکافی بودن سردخانه‌های مجهز، مراکز استاندارد ذخیره‌سازی و امکانات درجه‌بندی و بسته‌بندی، قدرت مانور کشاورزان را در بازار محدود می‌کند. این کارشناس ادامه داد: ضعف در استانداردهای کیفی و بسته‌بندی و دشواری دسترسی مستقیم به خریداران نیز می‌تواند مانعی برای حضور مؤثر محصولات روستایی در بازارهای صادراتی باشد.
هوشیار فرد تصریح کرد: رفع این مشکلات به هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، تشکل‌های کشاورزی، بخش خصوصی و نهادهای تأمین مالی نیاز دارد تا زیرساخت‌های متناسب با ظرفیت تولید هر منطقه توسعه یابد.
«هر روستا؛ یک آینده سبز»؛ الگویی برای توسعه پایدار
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان با اشاره به ضرورت بازآفرینی زیست‌بوم‌های روستایی گفت: برای تأمین امنیت غذایی، افزایش عملکرد در واحد سطح به‌تنهایی کافی نیست، بلکه باید به سمت ایجاد شبکه‌ای پایدار از فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی در روستاها حرکت کرد.
وی با اشاره به مدل «هر روستا؛ یک آینده سبز» افزود: در این الگو، هر روستا باید به شبکه‌ای هوشمند و پایدار تبدیل شود که منابع خود را به‌صورت مسئولانه مصرف کند، از ظرفیت‌های محلی بهره ببرد و امکان بازتولید منابع و ایجاد ارزش اقتصادی را فراهم سازد.
هوشیار فرد تصریح کرد: توسعه روستایی نباید تنها با میزان تولید سنجیده شود، بلکه سلامت خاک و آب، کاهش ضایعات، تنوع فعالیت‌های اقتصادی، بهبود درآمد بهره‌برداران و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار نیز باید مورد توجه قرار گیرند.
وی تأکید کرد: مقابله با فقر روستایی و حفاظت از محیط‌زیست باید در کنار یکدیگر دنبال شوند؛ زیرا برخورداری کشاورزان از درآمد پایدار می‌تواند زمینه لازم برای سرمایه‌گذاری در حفظ منابع طبیعی را فراهم کند.
اینترنت؛ جاده جدید مزارع
هوشیار فرد توسعه زیرساخت‌های دیجیتال را یکی از پیش‌نیازهای کشاورزی هوشمند دانست و گفت: همان‌گونه که راه‌های ارتباطی امکان انتقال محصولات از روستا به بازار را فراهم می‌کنند، دسترسی پایدار و پرسرعت به اینترنت نیز می‌تواند ارتباط کشاورزان با اطلاعات علمی، بازارها و خدمات نوین را تسهیل کند.
وی افزود: فناوری‌هایی مانند اینترنت اشیاء، سامانه‌های هوشمند پایش مزارع و ابزارهای دیجیتال مدیریت تولید، ظرفیت‌های تازه‌ای برای افزایش بهره‌وری کشاورزی ایجاد کرده‌اند؛ اما استفاده مؤثر از این فناوری‌ها به زیرساخت‌های ارتباطی مناسب و آموزش بهره‌برداران وابسته است.
این عضو هیئت علمی ادامه داد: در صورت نبود اتصال پایدار و پرسرعت در مناطق روستایی، استفاده فراگیر از فناوری‌های نوین با محدودیت مواجه خواهد شد؛ ازاین‌رو، توسعه اینترنت روستایی باید در کنار بهبود راه‌های دسترسی، زیرساخت‌های آبیاری، امکانات فرآوری و خدمات آموزشی مورد توجه قرار گیرد.
امنیت غذایی پایدار با تقویت اقتصاد روستایی
بررسی ابعاد مختلف امنیت غذایی نشان می‌دهد که افزایش تولید محصولات کشاورزی، بدون توجه به سلامت زیست‌بوم‌ها، تکمیل زنجیره ارزش و بهبود شرایط اقتصادی تولیدکنندگان، نمی‌تواند به‌تنهایی پایداری عرضه غذا را تضمین کند.
تقویت صنایع تبدیلی و تکمیلی، توسعه تعاونی‌های تخصصی، کاهش ضایعات، بهره‌گیری از فناوری‌های هوشمند و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ارتباطی و نگهداری محصولات، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش ارزش افزوده و تقویت اقتصاد مناطق روستایی کمک کند.
برای گیلان نیز بهره‌گیری از ظرفیت‌های کشاورزی و طبیعی، مستلزم آن است که تولید محصولات در کنار حفاظت از منابع، فرآوری، بازاریابی و توسعه فناوری مورد توجه قرار گیرد؛ مسیری که می‌تواند ضمن تقویت درآمد بهره‌برداران، زمینه حفظ توان تولید کشاورزی و پایداری امنیت غذایی را فراهم سازد.