نسیم گیلان - رشت- «اِل‌نینو» برای باغات گیلان بیش از آنکه یک سیگنالِ قطعیِ بارش باشد، یک هشدار بی‌نظمی اقلیمی است؛ شرایطی غیرعادی که می تواند بر شیوع آفات، میزان و کیفیت برداشت محصولات اثرگذار باشد.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها- رها افشار: تغییرات اقلیمی در سال‌های اخیر بیش از گذشته خود را در بخش کشاورزی گیلان نشان داده است؛ استانی که تنوع محصولات باغی آن از زیتون و کیوی تا فندق و مرکبات، وابستگی مستقیمی به شرایط دمایی، میزان بارش، رطوبت هوا و وضعیت خاک دارد و هرگونه تغییر محسوس در این مؤلفه‌ها می‌تواند روند طبیعی تولید را تحت تأثیر قرار دهد.
تغییر الگوی بارش‌ها و وقوع بارندگی‌های سنگین و خارج از فصل و افزایش رطوبت، تنها بخشی از تغییراتی است که مدیریت باغ‌ها، محصولات کشت پاییزه و دیمزارهای گیلان را با شرایط متفاوتی نسبت به گذشته مواجه کرده است.
در چنین وضعیتی، کشاورز دیگر تنها با یک دوره زراعی متفاوت روبه‌رو نیست، بلکه باید برای مجموعه‌ای از تغییرات هم‌زمان در چرخه رشد محصولات و شیوع آفات و بیماری‌ها و حتی زمان برداشت آماده باشد. بر اساس پیش بینی سازمان جهانی هواشناسی وقوع بارندگی های سنگین و سیل آسا در پاییز و اوایل زمستان در راه است.
در واقع، این پدیده زمانی رُخ می دهد که هنوز بخش قابل توجهی از محصولات مهم باغی گیلان شامل کیوی، زیتون و فندق در مرحله برداشت بوده و کشت محصولات پاییزه مانند سبزیجات برگی و غده ای، حبوبات، غلات دیم و دانه های روغنی انجام شده و یا طی هفته های آینده انجام خواهد گرفت.
در چنین شرایطی، ریشه کیوی و مرکبات به دلیل حساس بودن به آب ماندگی و اشباع خاک، و باغ های زیتون، کیوی و مرکبات با مساعد شدن شرایط دما و رطوبت برای فعالیت آفات و بیماری ها از تغییر الگوی بارش پاییزه تأثیر می‌پذیرند. به طوری که تهدیدی برای رشد زایشی، سلامت درخت و کیفیت این محصولات است.
در این میان، پدیده‌های اقلیمی گسترده‌ای مانند «اِل‌نینو» نیز از جمله عواملی هستند که در بررسی نوسانات آب‌وهوایی مورد توجه قرار می‌گیرند. اِل‌نینو با تغییر دمای سطح آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام شکل می‌گیرد و می‌تواند الگوهای دما و بارش را در مناطق مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهد؛ هرچند میزان و نحوه اثرگذاری آن در هر منطقه به مجموعه‌ای از عوامل جوی و جغرافیایی وابسته است و نمی‌توان پیامد مشخصی را به صورت قطعی برای یک منطقه پیش‌بینی کرد.
ال‌نینو؛ یک هشدار برای بازنگری در مدیریت تولید
برای کشاورزی گیلان، اهمیت بررسی این پدیده نه از آن جهت است که اِل‌نینو به تنهایی سرنوشت تولید را تعیین می‌کند، بلکه از این منظر اهمیت دارد که هرگونه تغییر در الگوی دما و بارش می‌تواند، شرایط رشد و میزان خسارت آفات و بیماری های محصولات را تغییر دهد.
در گیلان، جریان‌های رطوبتی دریای خزر و آرایش رشته‌کوه البرز و کوه های تالش از مهمترین عوامل شکل‌دهنده الگوی بارش و وقوع بارندگی های ناگهانی و سیل آسا در نتیجه پدیده «اِل نینو» به شمار می‌روند. اگر چه، رطوبت بالا و بارندگی، از مهمترین ویژگی‌های اقلیمی استان و مزیتی برای تولید محصولات کشاورزی محسوب می شود، اما در صورت تغییر الگوی بارش یا افزایش رطوبت در زمان نامناسب، می‌تواند خطر شیوع برخی آفات و بیماری‌ها، آب‌ماندگی و آسیب به ریشه محصولات را افزایش دهد و باعث اختلال در گرده افشانی و لقاح گیاهان گردد.
«محمود هوشیارفرد» عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، در بررسی پیامدهای احتمالی «اِل نینو» بر کشاورزی استان بر این نکته تأکید دارد که مدیریت باغ‌ها باید متناسب با شرایط جدید الگوی دما و بارندگی انجام شود و باغداران نمی‌توانند صرفاً بر اساس الگوهای آب‌وهوایی سال‌های گذشته برنامه‌ریزی کنند.
به گفته هوشیارفرد، تغییر دما و رطوبت می‌تواند شیوع و شدت آلودگی آفات و بیماری ها را در محصولاتی مانند زیتون، مرکبات و کیوی تغییر دهد روند طبیعی گلدهی، گرده افشانی و تلقیح درختان فندق را نیز تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین پایش مستمر شرایط باغ و استفاده از اطلاعات هواشناسی و توصیه‌های کارشناسی باید بخشی از مدیریت محصول باشد.
وی ادامه داد: این نگاه، ضرورت حرکت از مدیریت واکنشی به سمت مدیریت پیشگیرانه را برجسته می‌کند؛ یعنی تولیدکننده به جای آنکه پس از مشاهده خسارت برای کنترل آفت یا بیماری و غرقاب زمین اقدام کند، با پایش منظم باغ، شناخت مراحل حساس رشد محصول و اطلاع از شرایط جوی، با انجام قداماتی احتمال بروز خسارت را پیش از رسیدن به مرحله بحرانی کاهش دهد.
کیوی؛ محصولی حساس به تغییرات دما و رطوبت
وی تصریح کرد: در میان محصولات باغی گیلان، کیوی یکی از محصولاتی است که وقوع بارندگی و شرایط رطوبت بالا در باغ در مرحله رسیدگی و برداشت می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر کیفیت میوه پس از برداشت و نگهداری در سردخانه داشته باشد.
هوشیارفرد ادامه داد: این مسئله برای محصولی مانند کیوی که بخش مهمی از آن با هدف عرضه در بازارهای داخلی و صادراتی تولید می‌شود، اهمیت بیشتری دارد. افزایش بارندگی ها و رطوبت در طی دوره برداشت یا نزدیک به آن می‌تواند شرایط را برای توسعه بیماری‌های طوقه و ریشه و پوسیدگی‌های قارچی پس از برداشت میوه، فراهم کند.
این کارشناس ارشد کشاورزی اضافه کرد: در واقع، افزایش رطوبت اشباع خاک در باغات فاقد زهکش مناسب باعث ماندگاری آب در اطراف ریشه شده و می‌تواند تهدیدی برای سلامت ریشه‌ها و حفط کیفیت میوه ها باشد.
هوشیارفرد افزود: با مساعد شدن هوا و قطع بارندگی احتمال افزایش ناگهانی جمعیت مگس‌مدیترانه وجود دارد از این رو باغداران باید بلافاصله پس از بارش‌ها، مراقبت‌های لازم را در دستور کار قرار دهند. وی ادامه داد: اصلاح زهکش ها به منظور جلوگیری از ماندگاری آب در پای درختان و پایش علائم بیماری و توجه به شرایط جوی در روزهای منتهی به برداشت، از اقداماتی هستند که می‌توانند در کاهش خسارت احتمالی نقش داشته باشند.
زیتون؛ اِل نینو و طغیان آفات
وی ادامه داد: زیتون نیز از جمله محصولاتی است که پدیده اِل نینو با تغییرات دما و شدت بارندگی می‌تواندروی رفتار و جمعیت آفات و شیوع برخی بیماری‌ها تأثیر بگذارد. وقوع بارندگی و افزایش رطوبت و کاهش دما شرایط مناسب‌تری برای فعالیت و خسارت مگس زیتون ایجاد می کند و هم‌زمان می‌تواند زمینه بروز یا تشدید برخی بیماری‌های قارچی میوه و برگ را فراهم کند.
این کارشناس کشاورزی گفت: در باغ‌های زیتون، بیماری‌هایی مانند لکه طاووسی برگ و آنتراکنوز میوه در شرایط مناسب دمایی و رطوبتی می‌توانند اهمیت بیشتری پیدا کنند. به بیان دیگر، بارندگی‌های سنگین پس از یک دوره خشکی و کاهش دما می تواند بر شرایط زیستی برخی آفات و خسارت آن ها مانند اثر بگذارد و ضرورت پایش و اقدامات کنترلی در باغ را افزایش دهد.
هوشیارفرد با تأکید بر ضرورت مدیریت تلفیقی آفات و بیماری‌ها، بر این باور است که کنترل عوامل خسارت‌زا نباید صرفاً به مصرف آفتکش های شیمیایی محدود شود، بلکه استفاده از روش‌های پیشگیرانه، از قبیل پایش جمعیت آفات با نصب تله ها، رعایت زمان مناسب اقدامات کنترلی و بهره‌گیری از روش‌های غیرشیمیایی باید در برنامه مدیریت باغ قرار گیرد.
فندق و مرکبات؛ حلقه‌های دیگر زنجیره آسیب‌پذیری
عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان ادامه داد: تغییرات اقلیمی تنها به کیوی و زیتون محدود نمی‌شود و باغ‌های فندق و مرکبات گیلان نیز از تغییرات دما، بارش و رطوبت تأثیر می‌پذیرند.
وی گفت: در باغ‌های فندق، تغییر الگوی بارش می‌تواند بر زمان برداشت و کیفیت محصول، حتی گرده افشانی، تلقیح و باردهی اثرگذار باشد. همچنین، در باغ‌های مرکبات ایجاد شرایط ماندابی و رطوبت بالا در ناحیه ریشه و افزایش رطوبت و کاهش دمای باغ می‌تواند شرایط را برای ریزش میوه ها، فعالیت برخی آفات مانند مگس مدیترانه و گسترش بیماری های ریشه فراهم کند.
از واکنش پس از خسارت تا مدیریت پیشگیرانه
یکی از مهمترین الزامات باغداری در شرایط وقوع اِل نینو، مدیریت بارش و آفات و بیماری ها و توجه ویژه به کیفیت برداشت و پس از برداشت محصول است. در شرایط جدید، پایش مستمر باغ از نظر علائم آفات و بیماری ها و اقدامات پیشگیرانه مانند آماده سازی مسیر زهکش ها و آبراهه ها قبل از شروع بارندگی های شدید و ناگهانی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش هزینه‌ها و جلوگیری از گسترش خسارت ها داشته باشد.
به گفته هوشیارفرد، باغداران باید وضعیت باغ را به صورت مستمر رصد کنند و در کنار اطلاعات میدانی، از داده‌های هواشناسی و توصیه‌های کارشناسی برای تصمیم‌گیری استفاده کنند. مدیریت زهکش ها، پایش جمعیت آفات و اقدامات پس از برداشت می‌تواند تاب‌آوری باغ را در برابر وقوع بارندگی های شدید ناشی از اِل نینو افزایش دهد.
از سوی دیگر، در باغات فندق که عمدتاً در اراضی دیم شیبدار احداث شده اند باید اقدامات حفاظتی برای کاهش رواناب و فرسایش خاک مورد توجه قرار گیرد. بارش های ناگهانی و شدید علاوه بر ایجاد رواناب سطحی، موجب فرسایش خاک و جابجایی ذرات آن به مناطق پایین دست می شوند که این امر کاهش حاصلخیزی خاک و هدررفت منابع آبی را به دنبال دارد.
در بسیاری از باغات دیم، این رواناب بدون هیچ استفاده ای از محدوده باغ خارج می شود. لذا، باید روش هایی برای هدایت، ذخیره سازی و استفاده بهینه از آب های سطحی در این مناطق بکار گرفته شود.
کشاورزی گیلان نیازمند سازگاری با اقلیم جدید تغییر اقلیم برای کشاورزی گیلان به معنای پایان ظرفیت‌های تولیدی این استان نیست، اما ادامه تولید پایدار در چنین شرایطی نیازمند بازنگری در شیوه‌های مدیریت باغ و محصول است. گیلان همچنان از ظرفیت‌های مهم باغداری کشور برخوردار است، اما حفظ این ظرفیت در سال‌های آینده به میزان سازگاری تولیدکنندگان با تغییرات اقلیمی وابسته خواهد بود.
در این مسیر، شناخت دقیق نیازهای هر محصول، پایش مستمر شرایط آب‌و هوایی، توسعه روش‌های پایش و مدیریت زیستی کنترل آفات، مدیریت آب و خاک، تقویت زهکشی، استفاده از ارقام و پایه‌های متناسب با شرایط اقلیمی و افزایش ارتباط بین مراکز تحقیقاتی و کشاورزان می‌تواند بخشی از مسیر سازگاری باشد.