نسیم گیلان - رشت- وقتی برداشت برنج در گیلان به پایان میرسد، زندگی شالیزارها نباید متوقف شود؛ کشت دوم میتواند این زمینها را دوباره وارد چرخه تولید کند و برای کشاورزان درآمدی تازه بسازد.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها- رها افشار: شالیزارهای گیلان پس از پایان فصل برداشت برنج، میتوانند بار دیگر به چرخه تولید بازگردند؛ ظرفیتی که در صورت برنامهریزی، تأمین نهاده، ایجاد بازار فروش و حمایت از کشاورزان، علاوه بر افزایش بهرهوری اراضی، نقش مهمی در افزایش درآمد خانوارهای روستایی و کاهش بیکاری فصلی خواهد داشت.
گیلان با حدود ۲۳۸ هزار هکتار اراضی شالیزاری و تولید سالانه حدود یک میلیون و ۱۰۰ هزار تن شلتوک، یکی از قطبهای مهم تولید برنج کشور به شمار میرود؛ با این حال بخش قابل توجهی از اراضی کشاورزی استان پس از برداشت برنج تا فصل زراعی بعدی بدون استفاده باقی میماند.
این در حالی است که محدودیت زمین های قابل کشت و ضرورت افزایش بهرهوری در واحد سطح، توجه به کشت دوم را به یکی از راهکارهای مهم توسعه کشاورزی در گیلان تبدیل کرده است.
در گزارشی که پیش از این نیز از سوی خبرنگار مهر درباره ظرفیت های کشت دوم در شالیزارهای گیلان منتشر شد، بر این موضوع تأکید شده بود که استفاده مجدد از اراضی شالیزاری پس از برداشت برنج میتواند ضمن جلوگیری از رها ماندن زمینها، به افزایش درآمد کشاورزان، تأمین بخشی از نیاز علوفهای دامداران، کاهش مهاجرت روستاییان و خروج کشاورزی استان از وضعیت تکمحصولی کمک کند.
کشت دوم به محصولاتی گفته میشود که پس از برداشت محصول اصلی در اراضی کشاورزی کشت میشوند. در گیلان نیز این شیوه عمدتاً در شالیزارها و پس از برداشت برنج انجام میشود و محصولاتی همچون راتون، شبدر برسیم، گندم، جو، تریتیکاله، باقلا، کلزا و انواع سبزیجات را شامل میشود.
کشت دوم؛ فرصتی برای افزایش بهرهوری شالیزارها
کشت دوم تنها به معنای تولید محصول بیشتر نیست، بلکه میتواند به عنوان بخشی از یک الگوی جدید برای افزایش بهرهوری اراضی کشاورزی استان مورد توجه قرار گیرد. بر اساس بررسی های انجام شده، کشت محصولات دوم در بسیاری از موارد به آبیاری گسترده نیاز ندارد و در دورهای انجام میشود که کشاورزان با کاهش فعالیتهای زراعی مواجه هستند.
همچنین کاهش برخی آفات و علف های هرز، بهبود شرایط خاک در نتیجه کشت گیاهان لگومینوز، کاهش هزینههای تولید و ایجاد تنوع در محصولات قابل کشت از دیگر مزایای این طرح عنوان شده است. از سوی دیگر، توسعه کشت دوم میتواند با تأمین بخشی از علوفه مورد نیاز دامداران، هزینههای تولید در بخش دامپروری را کاهش داده و با ایجاد درآمد جدید برای روستاییان، به کاهش مهاجرت از روستاها کمک کند.
۱۱۰ هزار هکتار کشت دوم در برنامه امسال
«صالح محمدی» رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان در گفتگو با خبرنگار مهر در این زمینه با اشاره به ظرفیت بالای شالیزارهای استان اظهار کرد: کشت دوم در اراضی شالیزاری پس از برداشت برنج، یک فعالیت اقتصادی مهم برای خانوارهای روستایی محسوب میشود و میتواند به پایداری کشت اول نیز کمک کند.
محمدی با بیان اینکه گیلان ۲۳۸ هزار هکتار اراضی شالیزاری دارد، افزود: با اعمال مدیریت و اجرای اقدامات حمایتی میتوان ضمن کاهش وابستگی کشاورزی استان به یک محصول، بخشی از نیاز علوفهای را تأمین، مصرف کودهای شیمیایی را کاهش و درآمد روستاییان را افزایش داد.
وی ادامه داد: برنامه پیشنهادی کشت دوم استان در سال جاری، ۱۱۰ هزار هکتار انواع محصولات زراعی است که از این میزان ۷۷ هزار هکتار به پرورش راتون و ۳۳ هزار هکتار به سایر محصولات از جمله شبدر و دیگر نباتات علوفهای و حبوبات اختصاص خواهد یافت.
راتون؛ کمهزینه و بازارپسند
محمدی درباره راتون گفت: این محصول از پرورش دوباره ساقههای شالی پس از برداشت محصول اول به دست میآید و هدف از آن استفاده بهینه از اراضی کشاورزی است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان افزود: راتون به دلیل دوره رشد کوتاه و هزینه تولید پایین، یکی از راههای مناسب برای افزایش تولید برنج و درآمد خانوارهای روستایی است؛ زیرا برای تولید آن نیازی به آمادهسازی مجدد بستر و کشت دوباره وجود ندارد.
وی با اشاره به کیفیت برنج حاصل از راتون تصریح کرد: اگر آبیاری و کود دهی به درستی انجام شود، محصولی با کیفیت، عطر و طعم مناسب به دست میآید که از بازارپسندی بالایی برخوردار است.
محمدی با بیان اینکه دوره رشد راتون کوتاهتر از محصول اصلی است، تصریح کرد: با وجود پایینتر بودن میزان تولید برنج راتون، کیفیت پخت و خوراک آن و ویژگیهای کیفی محصول موجب افزایش تقاضا و قیمت فروش و در نهایت افزایش درآمد کشاورزان میشود.
شبدر برسیم؛ هم علوفه، هم تقویت خاک
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان یکی دیگر از محصولات مناسب برای کشت دوم را شبدر برسیم عنوان کرد و گفت: شبدر از مهمترین گیاهان علوفهای در صنعت دامداری است و به دلیل پروتئین بالا، ویتامینهای متعدد و قابلیت هضم مناسب، نقش مهمی در تأمین خوراک دام دارد.
وی افزود: کشت شبدر علاوه بر تأمین علوفه، به دلیل تثبیت نیتروژن میتواند در بهبود شرایط و حاصلخیزی خاک نیز مؤثر باشد و به این ترتیب منافع آن تنها به تولید علوفه محدود نمیشود. محمدی با اشاره به امکان کشت بدون شخم شبدر برسیم اظهار کرد: به کشاورزان استان توصیه میشود این محصول را به صورت کشت دوم و در تناوب با برنج در اراضی شالیزاری کشت کنند.
وی ادامه داد: با توجه به ویژگی های زراعی شبدر، کشاورزان میتوانند حتی پیش از برداشت برنج نسبت به بذرپاشی آن در مزارع به صورت بدون خاکورزی اقدام کنند.
کشت دوم؛ فرصتی که نباید در شالیزارهای گیلان از دست برود
کشت دوم در شالیزارهای گیلان را نمیتوان صرفاً به عنوان یک فعالیت زراعی پس از برداشت برنج نگاه کرد؛ این طرح بخشی از یک سیاست بزرگتر برای افزایش بهرهوری زمین، متنوعسازی تولید، تقویت اقتصاد روستایی و استفاده حداکثری از ظرفیت اراضی کشاورزی استان است.
در شرایطی که محدودیت منابع آب و خاک، افزایش هزینههای تولید و ضرورت تأمین امنیت غذایی بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده، استفاده از زمینهای شالیزاری در فصل پاییز و زمستان میتواند بخشی از ظرفیت مغفول بخش کشاورزی گیلان را فعال کند.
مزیت مهم کشت دوم آن است که بدون نیاز به توسعه سطح اراضی کشاورزی، امکان افزایش تولید در همان زمین موجود را فراهم میکند. راتون، شبدر برسیم، باقلا، کلزا، گندم، جو، تریتیکاله و انواع سبزیجات میتوانند متناسب با شرایط اقلیمی و جغرافیایی مناطق مختلف استان، بخشی از نیازهای غذایی، علوفهای و حتی صنعتی کشور را تأمین کنند.
از سوی دیگر، ورود دوباره شالیزار به چرخه تولید میتواند به معنای ایجاد درآمد جدید برای کشاورز در فاصله میان دو فصل زراعی باشد؛ درآمدی که در کنار کاهش دوره بیکاری فصلی، میتواند به تثبیت جمعیت روستایی و کاهش مهاجرت از روستا به شهر نیز کمک کند.
کشت برخی محصولات مانند شبدر نیز با بهبود وضعیت خاک و تثبیت نیتروژن، آثار بلندمدتی بر کیفیت زمین و پایداری کشت برنج خواهد داشت.
بازار؛ شرط ماندگاری کشت دوم
با وجود همه این ظرفیتها، توسعه کشت دوم بدون حل مسئله بازار نمیتواند به یک برنامه پایدار تبدیل شود. کشاورز زمانی حاضر به پذیرش ریسک تولید محصول جدید خواهد بود که از فروش محصول و بازگشت سرمایه خود اطمینان داشته باشد.
تجربه بخش کشاورزی نشان داده است که تولید بدون بازار مشخص، حتی در صورت برخورداری از ظرفیت فنی و اقلیمی، نمیتواند استمرار پیدا کند. از این رو، خرید تضمینی یا قراردادی، ایجاد بازارهای محلی، توسعه صنایع تبدیلی و بستهبندی، حضور بخش خصوصی و انعقاد قرارداد پیش از آغاز کشت باید در کنار برنامههای فنی و ترویجی مورد توجه قرار گیرد.
در چنین شرایطی، کشاورز به جای آنکه پس از تولید به دنبال مشتری باشد، پیش از ورود به فرآیند کشت از مسیر فروش محصول خود اطمینان خواهد داشت.
شرایط خاص اقلیمی گیلان نیز ایجاب میکند توسعه کشت دوم با برنامهای مشخص برای تأمین ماشینآلات و آمادهسازی اراضی همراه باشد. بارندگیهای پاییز و زمستان، آبگرفتگی شالیزارها و محدودیت زمانی میان برداشت برنج و آغاز کشت دوم، فرصت اجرای عملیات را محدود میکند و هرگونه تأخیر میتواند هزینه تولید را افزایش دهد.
تأمین ادوات مناسب، توسعه عملیات زهکشی، تسهیل آمادهسازی زمین و استفاده از روشهای کمخاکورزی و بدون خاکورزی میتواند بخشی از این مشکلات را کاهش دهد. در واقع، موفقیت کشت دوم تنها به انتخاب محصول مناسب وابسته نیست؛ بلکه مجموعهای از نهاده، ماشینآلات، دانش فنی، زمانبندی و زیرساخت باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
از سیاست حمایتی تا اقتصاد پایدار روستا
اکنون فرصت مناسبی فراهم شده است تا کشت دوم از یک توصیه فنی و پراکنده به یک برنامه منسجم اقتصادی در گیلان تبدیل شود. ایجاد مزارع الگویی و پیشرو، آموزش کشاورزان، ارائه تسهیلات، تأمین نهاده، توسعه کشت قراردادی و ایجاد زنجیره مشخص تولید تا بازار میتواند اعتماد کشاورزان را برای ورود گستردهتر به این بخش افزایش دهد.
اگر این حلقهها به یکدیگر متصل شوند، شالیزارهای گیلان میتوانند از الگوی تک محصولی فاصله گرفته و به واحدهای تولیدی چند منظوره تبدیل شوند؛ واحدهایی که در یک فصل برنج تولید میکنند و در فصل دیگر، بخشی از نیاز کشور به علوفه، حبوبات، غلات، دانههای روغنی و سبزیجات را تأمین میکنند.
در نهایت، کشت دوم زمانی میتواند به یک مزیت پایدار برای کشاورزی گیلان تبدیل شود که منفعت آن مستقیماً به کشاورز برسد. حمایت دولتی، سرمایهگذاری بخش خصوصی و دانش فنی کارشناسان زمانی نتیجه خواهد داد که تولیدکننده از سودآوری محصول اطمینان داشته باشد.
بنابراین آینده کشت دوم در گیلان بیش از آنکه به افزایش سطح زیرکشت وابسته باشد، به ایجاد یک زنجیره کامل از تولید، تأمین نهاده، آموزش، خرید، فرآوری و بازاررسانی بستگی دارد. گیلان با برخورداری از هزاران هکتار شالیزار و سابقه طولانی در تولید برنج، ظرفیت آن را دارد که از زمینهای خود در تمام طول سال بهره بگیرد.
کشت دوم میتواند گام دوم این مسیر باشد؛ گامی که اگر با برنامهریزی دقیق، حمایت هدفمند و مشارکت کشاورزان برداشته شود، نهتنها درآمد خانوارهای روستایی را افزایش میدهد، بلکه به افزایش بهرهوری اراضی، رونق اقتصاد روستاها، کاهش بیکاری فصلی و پایداری کشاورزی استان نیز کمک خواهد کرد.