نسیم گیلان - رشت- اسپیمزگت در گذر سالها میان روایتهای شفاهی و گمانهزنیهای تاریخی گرفتار مانده است؛ اما بررسی معماری و باستانی این بنا را در مسیر روایتی علمیتر از تاریخ اسلام در گیلان قرار میدهد.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها- رها افشار: در میان انبوه جنگل های هیرکانی و در پهنهای که طبیعت، تاریخ و روایت های کهن گیلان در هم تنیدهاند، بنایی تاریخی ایستاده است که سالهاست محل بحث و گمانهزنیهای مختلف درباره پیشینه و کارکرد آن است؛ بنایی که «اسپیمزگت» نام گرفته و روایتهای متعددی از خاستگاه آن در میان مردم و برخی نوشتهها شکل گرفته است.
اسپیمزگت تنها یک بنای تاریخی در دل جنگل نیست؛ این اثر را میتوان بخشی از روایت کمتر دیدهشده تاریخ معماری و تحولات فرهنگی گیلان دانست؛ روایتی که در آن، نشانههای معماری، کتیبهها، مصالح و شواهد باستانشناختی در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا تصویری روشنتر از دورهای مهم در تاریخ منطقه ارائه کنند.
در سالهای گذشته، گاه این بنا با استناد به برخی برداشت های غیرمستند به دوره ساسانی و حتی کاربری آتشکده ای نسبت داده شده است؛ برداشتی که به گفته کارشناسان، نیازمند بررسی دقیق شواهد باستانشناختی و پرهیز از تکیه بر شباهتهای ظاهری یا روایت های شفاهی است.
در مقابل، بررسی های باستان شناختی و مطالعات انجام شده درباره ویژگی های معماری، کتیبه های کوفی و مصالح بهکاررفته در بنا، روایت دیگری را پیش روی پژوهشگران قرار داده است؛ روایتی که اسپیمزگت را به دوره میانه اسلامی و بهویژه عصر سلجوقی مرتبط میداند.
اهمیت این موضوع تنها به تعیین یک تاریخ برای بنا محدود نمیشود. اگر انتساب بنا به دوره سلجوقی تأیید شود، اسپیمزگت یکی از شواهد مهم برای مطالعه روند گسترش معماری اسلامی، تحولات مذهبی و فرهنگی و شکلگیری مراکز سکونت و نیایش در بخشهایی از گیلان خواهد بود؛ منطقهای که شرایط جغرافیایی و طبیعی آن همواره مسیر متفاوتی را در تحولات تاریخی نسبت به بسیاری از نقاط ایران طی کرده است.
از سوی دیگر، قرار گرفتن بنا در محیط جنگلی و زمین های ماسهای، خود بر پیچیدگیهای معماری و فنی آن افزوده است. نحوه انتقال و توزیع بار، استقرار دیوارها و ستونها و استفاده از مصالح متناسب با شرایط اقلیمی و جغرافیایی منطقه، پرسشهایی را درباره دانش فنی معماران این بنا مطرح میکند؛ پرسشهایی که پاسخ آنها میتواند ابعاد تازهای از معماری تاریخی شمال ایران را آشکار کند.
یکی از ویژگیهایی که درباره اسپیمزگت مورد توجه قرار گرفته، استفاده از نوعی پوشش موسوم به «سفال تخت» است؛ عنصری که بنا بر مطالعات و مقایسه های انجام شده، از ویژگیهای قابل توجه معماری آن محسوب میشود و میتواند در شناخت شیوههای ساختوساز در این دوره مورد استفاده قرار گیرد.
اما داستان اسپیمزگت تنها داستان ساخت یک بنا نیست؛ داستان بقا نیز هست. این اثر تاریخی در طول سالیان در معرض مجموعهای از عوامل طبیعی و انسانی قرار داشته است. طغیان رودخانه دیناچال، نفوذ و رشد ریشههای درختان، فرسایش طبیعی و همچنین آسیبهای ناشی از فعالیتهای انسانی و صنعتی، بخشی از تهدیدهایی بودهاند که حیات این بنای تاریخی را تحت تأثیر قرار دادهاند.
با وجود همه این آسیب ها، اسپی مزگت همچنان پابرجاست؛ بنایی که به تعبیر برخی پژوهشگران و صاحب نظران، همچون پهلوانی سالخورده، بخشی از خاطره تاریخی گیلان را بر دوش میکشد و برای فهم یکی از دورههای مهم تاریخ این سرزمین، نیازمند توجه و حفاظت جدی است.
برای بررسی دقیقتر پیشینه تاریخی، ویژگیهای معماری و جایگاه اسپیمزگت در تاریخ گیلان، با ولی جهانی، باستانشناس و مشاور معاون وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به گفتگو نشستیم؛ پژوهشگری که با اشاره به شواهد باستانشناختی موجود، بر ضرورت فاصله گرفتن از روایتهای غیرعلمی و توجه به مستندات تخصصی در تبیین پیشینه این اثر تأکید دارد.
اسپیمزگت ساسانی است یا سلجوقی؟
ولی جهانی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به برخی دیدگاه ها درباره انتساب اسپیمزگت به دوره ساسانی اظهار کرد: در سال های اخیر، مطالبی درباره ارتباط این بنا با آتشکده های دوره ساسانی مطرح شده است، اما برای تعیین دوره ساخت یک اثر تاریخی نمیتوان صرفاً بر اساس شباهتهای ظاهری یا گمانهزنی های غیرعلمی اظهارنظر کرد.
وی افزود: برای شناخت دقیق یک اثر تاریخی باید مجموعهای از شواهد شامل معماری، مصالح، کتیبهها، یافتههای باستانشناختی و در صورت امکان نتایج مطالعات آزمایشگاهی در کنار یکدیگر مورد بررسی قرار گیرد.
این باستانشناس با اشاره به مطالعات انجامشده درباره اسپیمزگت بیان کرد: شواهد موجود، از جمله ویژگیهای معماری و کتیبههای کوفی، با دوره میانه اسلامی همخوانی بیشتری دارد و این بنا را میتوان در چارچوب معماری دوره سلجوقی مورد مطالعه قرار داد.
کتیبهها؛ بخشی از شناسنامه تاریخی بنا
جهانی با تأکید بر اهمیت کتیبه های موجود در بنا گفت: کتیبهها در مطالعات باستانشناسی و تاریخ معماری از اهمیت ویژهای برخوردار هستند، زیرا میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره دوره ساخت، کاربری و شرایط فرهنگی و مذهبی یک بنا در اختیار پژوهشگران قرار دهند.
وی ادامه داد: بررسی کتیبههای کوفی اسپیمزگت در کنار سایر شواهد موجود، یکی از عواملی است که در شناخت دوره تاریخی این بنا اهمیت دارد و نمیتوان آن را نادیده گرفت.
معماری اسپیمزگت؛ سازگاری با طبیعت
این باستانشناس با اشاره به موقعیت جغرافیایی اسپیمزگت گفت: یکی از نکات قابل توجه درباره این بنا، محل قرارگیری آن در محیط جنگلی و بر روی زمینهای ماسهای است؛ بنابراین نحوه طراحی و اجرای سازه در چنین شرایطی اهمیت زیادی دارد.
جهانی افزود: توزیع وزن بنا، نحوه قرارگیری دیوارها و ستونها و استفاده از مصالح، نشان میدهد که معمار بنا باید شناخت مناسبی از شرایط محیطی و توپوگرافی منطقه داشته باشد.
وی با اشاره به ویژگیهای پوشش سقف بنا تصریح کرد: استفاده از «سفال تخت» از جمله ویژگیهایی است که در بررسی معماری اسپیمزگت باید مورد توجه قرار گیرد و میتواند در مطالعات تطبیقی معماری تاریخی شمال ایران اطلاعات ارزشمندی ارائه کند.
اسپیمزگت؛ قربانی طبیعت و مداخلات انسانی
جهانی با بیان اینکه اسپیمزگت طی سالیان متمادی در معرض آسیبهای مختلف قرار داشته است، اظهار کرد: شرایط طبیعی منطقه، از جمله سیلاب و طغیان رودخانه دیناچال، فرسایش و همچنین رشد ریشههای درختان، از عوامل تهدیدکننده این بنا بودهاند.
وی اضافه کرد: در کنار عوامل طبیعی، برخی فعالیتهای انسانی و صنعتی و همچنین تخریبهای مرتبط با برداشت چوب نیز در طول زمان بر وضعیت این اثر تاریخی تأثیر گذاشته است.
این باستانشناس با تأکید بر ضرورت حفاظت از اسپیمزگت گفت: مهمترین مسئله این است که درباره چنین آثاری باید با تکیه بر مستندات علمی صحبت کرد. اگر قرار است یک بنا به دورهای خاص نسبت داده شود، این انتساب باید بر پایه شواهد و مطالعات تخصصی باشد.
جهانی ادامه داد: اسپیمزگت تنها یک بنای تاریخی نیست؛ این اثر بخشی از تاریخ فرهنگی و معماری گیلان است و شناخت درست آن میتواند به درک بهتر روند تحولات تاریخی و گسترش معماری اسلامی در این منطقه کمک کند.
وی تأکید کرد: این بنا با وجود آسیبهایی که طی سالهای مختلف متحمل شده، همچنان پابرجاست و همین مسئله اهمیت حفاظت، مستندسازی و معرفی علمی آن را دوچندان میکند.
اسپیمزگت؛ روایتی از تاریخ فراموششده گیلان
اسپیمزگت امروز در نقطهای ایستاده که طبیعت، تاریخ و حافظه فرهنگی گیلان به یکدیگر پیوند خوردهاند؛ بنایی که سالها در میان روایتهای مختلف گرفتار بوده، اما شواهد باستانشناختی میتواند مسیر شناخت آن را از افسانه و گمانهزنی به سمت مطالعه علمی هدایت کند.
این اثر، چه از منظر معماری و چه از منظر تاریخی، بخشی از میراثی است که برای شناخت گذشته گیلان اهمیت دارد؛ میراثی که بقای آن در برابر سیلاب، فرسایش، ریشههای درختان و مداخلات انسانی، خود روایتی از مقاومت یک اثر تاریخی در گذر زمان است.
اسپیمزگت را شاید بتوان نه فقط یک مسجد، بلکه سندی معماری از بخشی از تاریخ گیلان دانست؛ سندی که برای خوانش دقیق آن، بیش از هر چیز به پژوهش علمی، حفاظت مستمر و فاصله گرفتن از روایتهای غیرمستند نیاز دارد.