نسیم گیلان

آخرين مطالب

ارغوان محملی برای احساس سایه مقالات

ارغوان محملی برای احساس سایه
  بزرگنمايي:

نسیم گیلان -  «امیرهوشنگ ابتهاج» حس خود را که مشترک با بسیاری از انسان‌ها است به شعری که جولانگاه احساس او است می‌کشاند و از این رو کلامش در دل مخاطب می‌نشیند و عواطف و احساسات او را برمی‌انگیزد.
«بررسی فرمالیستی شعر «ارغوان» از هوشنگ ابتهاج در سه حوزه‌ زبان، موسیقی و زیبایی‌شناسی» عنوان مقاله‌ای است که «محسن ذوالفقاری» استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اراک، «زهرا موسوی» استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اراک و «علی خسروی» دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اراک به رشته تحریر درآورده‌اند و خلاصه‌ای کاربردی از آن در ادامه آمده است؛
نگاه صورت‌گرایانه (فرمالیستی) به شعر ارغوان
در اوایل قرن بیستم شیوه‌ای جدید در نقد آثار ادبی در روسیه پدید آمد که بعدها فرمالیسم (صورت‌گرایی) خوانده شد. گرایش این شیوه، که نوعی نقد بر پایه زبان‌شناسی بود، بیشتر به خود متن و اثر ادبی، بی‌توجه به اجزا و عناصر بیرونی متن بود. سرآغاز این مکتب سال 1914 است که در این سال «ویکتور شکلوفسکی» با انتشار رساله «رستاخیز واژه» بیانیه ظهور مکتب فرمالیسم را صادر کرد.
نگاه فرمالیستی بر شعر «ارغوان» از هوشنگ ابتهاج متمرکز شده است. ابتهاج (ه. الف. سایه) یکی از چهره‌های درخشان شعر معاصر است که هم در شعر کلاسیک و هم شعر نو در میان هم‌قطاران خود، خوش درخشیده است. اگرچه از لحاظ آماری، تعداد سروده‌های او در قالب شعر نو کمتر از اشعار کلاسیک اوست، بیشتر او را شاعری نوپرداز و مدرن می‌شناسند.
«ارغوان» یکی از اشعار نیمایی او است که از امتیازات ویژه‌ای از جهت زبانی، آوایی و تصویری برخوردار است و همین امر باعث اعتلا و ماندگاری آن شده‌است.

نسیم گیلان


فضای فکری و عاطفه حاکم بر شعر ارغوان
بدون شک زیبایی شعر محصول زیبایی‌ واحدهای ساختاری آن اعم از روساخت و ژرف‌ساخت است. واحدهای ساختاری شعر در بخش روساخت آن عبارت از زبان (آواها، واژگان، ترکیب‌ها، صورت‌های نحوی) موسیقی (موسیقی بیرونی، کناری، درونی، معنوی) و صور خیال است و در بخش ژرف‌ساخت یعنی آنچه مربوط به محتوا یا درونۀ شعر است شامل واحدهای عاطفه، اندیشه‌ای که عاطفه را شکل می‌دهد و همچنین موضوع یا پیام یا آنچه در ادبیات کلاسیک تحت عنوان معنی شعر مطرح است، می‌شود. در شعر ارغوان، توانایی و هنرمندی شاعر، زیبایی روساخت و ژرف‌ساخت شعر را به نحو تحسین‌برانگیزی در نگاه مخاطب پدید آورده‌است.
وجه تاثیرپذیری مخاطب از شعر ابتهاج آن است که او در اغلب شعرهایش از زبان تخاطب استفاده می‌کند. این ویژگی باعث می‌شود خواننده شعر، خود را در جایگاه مخاطبِ شاعر قرار دهد و فاصله میان او و شاعر کمتر شود و در نتیجه بیان صمیمی‌ و فضای عاطفی تقویت شود. به طور کلی، می‌توان گفت تصویر ابتهاج در ارغوان، تصویر انسانی دردمند و داغدار ‌است که درد او فردی نیست بلکه از نوع دردی بشری و فراگیر است.
شعر ارغوان متشکل از ده بند است؛ بند اول آن با منادا قرار دادن ارغوان و پرسش از او آغاز می‌شود. شاعر در این بند عصاره و چکیده تمام شعر را گنجانده است. شعر با لحنی پرافسوس و غمناک و از سر درد و حسرت در بندهای بعدی ادامه می‌یابد و در چهار بند پایانی با خواهش و التماسی که البته در پس خود، امید و انتظار شاعر را نهفته ‌دارد، به پایان می‌رسد.
رویکرد زبانی به شعر ارغوان
محور بررسی‌های صورت‌گرایان، شکل و ساختار اثر هنری است که بخشی بزرگی از آن به تحلیل مولفه‌های زبانی اثر مربوط می‌شود. فرمالیست‌ها به جای تلاش برای روانشناسی نویسنده یا خواننده می‌کوشند متن شعر را (به منزله ساختاری عینی و متشکل از واژه) موشکافانه تحلیل کنند تا به معنای آن برسند. معنا و ساختار و صورت در شعر چنان با یکدیگر درمی‌آمیزند و چنان متقابلاً در یکدیگر تأثیر می‌گذارند که نمی‌توان این عناصر را از هم متمایز کرد.
در شعر ارغوان، عنصر مرکزی در ساختار زبانی، واژه «ارغوان» است که مورد خطاب شاعر قرار گرفته است و دیگر عناصر سخن در پیوند و هماهنگی با آن، دارای معنا و انسجام می‌شوند. در کارکرد ارجاعی، ارغوان نوعی درخت است که در فصل بهار می‌روید. مقاومت آن در برابر خشکی بی‌نظیر است و به نور فراوان نیاز دارد و در کارکرد ضمنی، مقاومت، قوی بودن و قدرت داشتن از ویژگی‌های آن است.
ارغوان در تناسبی که با دیگر عناصر طبیعی شعر چون شب، صبح، آفتاب، شمع و بهار برقرار کرده ویژگی‌های فکری شاعر را نمایان ساخته است
ارغوان در تناسبی که با دیگر عناصر طبیعی شعر چون شب، صبح، آفتاب، شمع و بهار برقرار کرده ویژگی‌های فکری شاعر را نمایان ساخته است. این واژه‌ها برآمده از نگرش و نوع نگاه پدیدآورنده اثر به دنیای پیرامون خود اوست.
رویکرد موسیقایی به شعر ارغوان
سایه در شعرهایش وزن را هماهنگ با محتوای احساسی آن به کار می‌برد؛ به گونه‌ای که موسیقی شعرش برانگیزاننده احساس مخاطب در همسویی با حس شاعر است. وزن شعر ارغوان در بحر رمل (فاعلاتن) است که یکی از اوزان جویباری محسوب می‌شود. اوزان جویباری نرم، ملایم، آرام و لحن آنها کشیده و سنگین است و برای بیان مضامین اجتماعی و انسانی مناسب است. از آن جایی که عنصر عاطفی غالب بر شعر، غم و اندوه است که در بندهای پایانی به آرامی رگه‌هایی از امیدواری نیز بدان راه می‌یابد؛ این هر دو از حالات لطیف عاطفی شاعرند که در این وزن، به بهترین نحوی نمایانده شده است.
در هفت بند از ده بند شعر ارغوان، قافیه به کار رفته است. قافیه در این شعر از نظم خاصی پیروی نمی‌کند و به طور پراکنده در پایان برخی از سطرهای هر بند قرار گرفته است.
آسمان تو چه رنگ است امروز ؟/آفتابی‌ست هوا؟/یا گرفته‌ست هنوز؟
آسمانی به سرم نیست/ از بهاران خبرم نیست...
قصه پرداز شب ظلمانی‌ست/ نفسم ‌می‌گیرد/ که هوا هم اینجا زندانی‌ست.
چنانکه می‌بینیم قافیه این شعر از نوع قافیه مردّف است. اگر قافیه کناری همراه با ردیف باشد، قافیه مردّف نامیده می‌شود. ردیف نیز همچون قافیه در پدیدآمدن تناسب آوایی شعر مؤثر است. ردیف در شعر ارغوان در پنج مورد از افعال ربطی (نیست، است، شده، باش) و در یک مورد ضمیر (من) است.
تکرار صامت‌ها و مصوت‌ها در صورتی که با محتوا و عاطفه شعر هماهنگ باشد، در القای معانی و مفاهیم و احساس شاعر به مخاطب بسیار مؤثر است. ارغوان از نظر موسیقی درونی با تکرار صامت‌ها و مصوت‌ها، واژه‌ها و جناس‌ها تقویت یافته است.
رویکرد زیبایی‌شناختی به شعر ارغوان
در شعر ارغوان، تصاویر و صناعات ادبی، از اصلی‌ترین عناصر انتقال احساس و عاطفه شاعر به شمار می‌روند. در این شعر، چنانکه زبان ساده و روان ابتهاج ایجاب می‌کند، مخاطب با ازدحام تصاویر و انبوهی فضاهای ناشی از تصاویر پیچیده و درهم مواجه نمی‌شود بلکه تصویرها در حد تعادل، به‌جا و متناسب با احساس شاعر به کار رفته‌اند؛ به گونه‌ای که حس اندوه و حسرت شاعر به تمامی با توصیف دو فضا و دو دنیای درون و بیرون از زندان به خواننده منتقل می‌شود.
در شعر ارغوان، تصاویر و صناعات ادبی، از اصلی‌ترین عناصر انتقال احساس و عاطفه شاعر به شمار می‌روند
اعتدالی که سایه در انتخاب فرم‌ها و به کار گرفتن وسایل زیبایی و تاثیر (مثل وزن و قافیه و صنایع بدیعی و غیره) رعایت می‌کند و آشنایی و تسلط او به گنجینه‌های پیشینه، شعر او را با زربفت و بلورین در ذوق‌ها می‌گستراند.
محتوا و بار عاطفی این شعر با توصیفات و تصاویر ساده، گویا، بی‌ابهام و در عین حال تازه و متفاوت با دیگران، به تمامی به خواننده منتقل می‌شود و او را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
جمع‌بندی
در بررسی فرمالیستی شعر ارغوان، نشان دادیم که ابتهاج به کمک استفاده از شگردهای زبانی و انواع هنرسازه‌ها توانسته است به خلق اثری هنری و ماندگار به نام «ارغوان» نائل شود. در این پژوهش زوایای مختلف این اثر در سه بُعد زبانی، موسیقایی و زیبایی‌شناختی بررسی شد.
نتیجه این بررسی را می‌توان در موارد زیر بیان کرد:
1- شعر ارغوان دارای ساختاری منسجم، استوار و هماهنگ است و بی‌شک هماهنگی میان عناصر سازنده آن اعم از زبانی (واژگان، عبارات و نحو)، آوایی (وزن، قافیه و ردیف) و زیبایی‌شناختی (استعاره، تشبیه، کنایه و ... ) موجب موفقیّت شاعر در انتقال احساس و عاطفه خود به مخاطبان شده است.
2- اندیشه و فکر اجتماعی شاعر و نیز عاطفه و احساس شخصی او به گونه‌ای درهم‌تنیده، در فرم و ساختارِ این شعر (در سه سطح مورد بررسی) به شایستگی بروز یافته و موجب ماندگاری اثر شده است.
3- در سطح زبانی، شاعر با انحراف از نُرم عادی زبان و به‌کارگیری فراهنجاری‌های واژگانی و برقراری انواع روابط معنایی، همچون تضادها و تناسبات به‌جا، توانسته است از نظر زبانی اثری منسجم و روان خلق کند.
4- در سطح موسیقایی، کاربرد هنرمندانه موسیقی درونی و بیرونی، روحیه لطیف و پراحساس شاعر را در ارائه مضمونی اجتماعی آشکار ساخته است. همچنین در سطح آوایی، هماهنگی بین وزن شعر و محتوای آن، با انتخاب بحر رمل، به‌خوبی نشان داده شده است. 
5- در سطح زیبایی‌شناختی، استفاده شاعر از انواع شگردهای بلاغی و هنرسازه‌های لفظی و معنایی همچون استعاره، تشبیه، کنایه، تکرار و ... موجب تقویت ارتباط عمودی میان سطرها و بندها، انسجام تصاویر و استواری فرم ذهنی اثر و در نتیجه درک احساس و عواطف شاعر و دریافت معنا و مفهوم شعر وی از سوی مخاطب شده است.

لینک کوتاه:
https://www.nasimegilan.ir/Fa/News/336049/

نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield
مخاطبان عزیز به اطلاع می رساند: از این پس با های لایت کردن هر واژه ای در متن خبر می توانید از امکان جستجوی آن عبارت یا واژه در ویکی پدیا و نیز آرشیو این پایگاه بهره مند شوید. این امکان برای اولین بار در پایگاه های خبری - تحلیلی گروه رسانه ای آریا برای مخاطبان عزیز ارائه می شود. امیدواریم این تحول نو در جهت دانش افزایی خوانندگان مفید باشد.

ساير مطالب

ورود 77 هزار خودرو به گیلان طی یک روز

برنامه/ سفری کم‌هزینه داشته باشید

باران پاییزی، در راه گیلان

اعمال محدودیت تردد در محورهای گیلان

فرجام دختران فراری در «عروسی شغال‌ها»

نمایشگرهای ارزان‌ قیمت‌تر OLED از LG در راهند

خبری از بازی جدید در جشن 30 سالگی Mortal Kombat نیست

بازی/ iSlash Heroes؛ مهارت شمشیرزنی خود را محک بزنید

بیست و دومین اهدای عضو گیلان در امسال انجام شد

اعمال محدودیت تردد در محورهای گیلان/ ترافیک پرحجم اما روان است

کاهش نسبی دمای هوا در اردبیل و هشدار هواشناسی

بخشی از کتاب/ فقط با کسانی بحث کنید که حرف‌های بی‌معنی نمی‌زنند

احتمال آسیب به نمایشگر لپ‌تاپ با به‌روزرسانی جدید هسته لینوکس

بیت کوین برای محیط زیست خطرناک‌تر از نفت و ذغال‌سنگ!

بخشدار سپیدار شهرستان بویراحمد منصوب شد

فیلمی از لحظه وقوع زلزله 5.4 ریشتری در خوی

مصاف هراز و هورسان در هفته دوم لیگ برتر والیبال

متا در پی اضافه کردن نوع جدیدی از تبلیغات به بخش‌های مختلف اینستاگرام

شاعرانه/ در پیکرش نمانده توانی دیگر بیا

شیائومی ایربادهای جدید خود را معرفی کرد

رفع خطر از اماکن ناایمن منطقه 16 در اولویت قرار دارد

بازی/ Thief Puzzle: to pass a level؛ مانند یک حرفه‌ای دزدی کنید

حل مشکلات محلات کم‌برخوردار نیازمند هم‌افزایی تمامی دستگاه‌های اجرایی است

ساعت هوشمند جدید شیائومی معرفی شد

بازی God of War Ragnarok رده‌بندی سنی شد

توقیف کمپرسی حامل شن و ماسه غیرمجاز در فومن

واکنش بهروز وثوقی به اتفاقات اخیر در ایران

نکاتی که باید هنگام خرید گوشی هوشمند 5G به آن‌ها توجه کنید

ساخت بازی بعدی Cyberpunk 2077 رسما تایید شد

(تصاویر) دستگیری عامل زیر گرفتن سردار احمد نور علی / خانواده متهم جزو گروهگ تروریستی کومله بودند

تریلر گیم‌پلی Dead Space Remake منتشر شد

پیش بینی تولید 5 تن پیله‌تر ابریشم در گیلان

شبکه‌های فرسوده، علت اصلی هدررفت آب شهر یاسوج

رفع تصرف زمین‌های شفت

خوانش کتاب "استاد عشق" به روایت احسان کرمی- قسمت هشتم

برنامه/ از اهداف‌تان عقب نمانید

تمام ویژگی‌های تایید شدۀ کنترلر حرفه‌ای Dualsense Edge

در تمام مدت شاعری «ایران» را رها نکرده‌ام

پلی استیشن به دنبال سرمایه‌گذاری بیشتر برای ورود به بازار PC و موبایل

جدیدترین پرچمداران شیائومی رسما معرفی شدند

صف اعتراضات از اغتشاشگران جدا است/ لزوم توجه رسانه‌ها به جهاد تبیین در عصر جنگ شناختی

آخرین وضعیت کرونا در استان خراسان جنوبی

آسمان گیلان تا پایان هفته صاف و آفتابی است

انتصاب سرپرست هیات بدنسازی گیلان

تغییر پنج کتابخانه عمومی به کتابخانه کودک

انیمیشن یا کتاب داستان کدام یک برای کودکان مفیدتر است؟

برنامه هفته سوم تا ششم لیگ دسته دوم

افزایش 111 درصدی ورود گردشگران به منطقه آزاد انزلی

بازی/ Hamster Life؛ مسئولیت نگهداری از همستر کوچولو با شماست

آغاز رویداد Steam Next Fest با دموی رایگان صدها بازی مستقل